محمدرضا موحدی، عضو هیأت علمی گروه، ادبیات دانشگاه قم: عارفان این آیه را از منظر «حقیقت محمدیه»، «مِرآتیت پیامبر» و «تجلی اسماء الهی» تفسیر کردهاند و کوشیدهاند میان ظاهر بشری پیامبر و باطن نورانی و قدسی او جمع کنند؛ در مقابل، مفسران روایی و ادبی بیشتر بر ابعاد تربیتی و اخلاقی آیه، بویژه اخلاص، ترک ریا و پرهیز از شرک خفی، تأکید کردهاند.
دیدگاه عارفان درباره بشریت پیامبر
در تفاسیر عرفانی، بشریت پیامبر به معنای نقص یا فروکاستن مقام او نیست؛ بلکه صورت انسانی او ظرف ظهور حقیقتی متعالی و نورانی است. روزبهان بقلی در «عرایسالبیان» بر این باور است که خداوند پیامبر(ص) را به «انوار ربوبیت» آراسته و حقیقت وجودی او را «مرآة الحق» ساخته است. از این منظر، پیامبر در مقام ظاهر بشر است، اما در حقیقت، محل اشراق انوار الهی و مظهر صفات حق است. اعلام بشریت پیامبر برای آن است که مردم در برابر عظمت نورانی او دچار غلو نشوند و مقام بندگی او را با مقام الوهیت خلط نکنند (عرایسالبیان، ذیل آیه). روزبهان همچنین «رجاء لقاءالله» را در گرو خالیشدن انسان از خود میداند؛ بهگونهای که انسان در عمل خویش سهمی برای غیر خدا قائل نباشد. در این نگاه، «بندگی» عبارت است از محو اراده عبد در اراده حق و همین معنا نقش بنیادین اخلاص را در سلوک روشن میکند.
ابوالقاسم قشیری در «لطائفالاشارات» میان «صورت» و «حقیقت» پیامبر تفکیک میکند. پیامبر از حیث صورت و طبیعت ظاهری مانند دیگر انسانهاست، اما حقیقت او به سبب اصطفای الهی، وحی، قرب و طهارت باطنی از دیگران ممتاز است. قشیری «رجاء لقاءالله» را نه صرفاً امید به بهشت، بلکه اشتیاق به مشاهده حق میداند و تحقق آن را وابسته به اخلاص کامل میشمارد. از دیدگاه او، «عارف به عمل خود نمینگرد»؛ زیرا لذتبردن از عمل میتواند مشارکت نفس در عبادت و نوعی شرک خفی باشد (لطائفالاشارات، ذیل آیه).
رشیدالدین میبدی در «کشفالاسرار و عدةالابرار» بیشتر …
