وقتی یک شهروند در تهران، مشهد یا تبریز مرورگر تلفن همراه خود را باز میکند تا اجارهنامه املاکی را استعلام کند، یارانه کالابرگیاش را ببیند، بلیت قطاری برای سفر تابستانی بخرد یا وارد اینترنتبانک شود و ناگهان با یک صفحه سفید و هشدار قرمزرنگ «ارتباط شما امن نیست» مواجه میشود، نخستین گمانهزنیها معمولاً به سمت هک یا حملات گسترده سایبری میرود. اما آنچه در روزهای اخیر، در زیرساختهای کلیدی فناوری اطلاعات ایران رخ داده، ابعادی بسیار فراتر از یک نفوذ ساده یا قطعی مقطعی سرورها دارد. ماجرا نه با خروج ناگهانی یک سامانه از مدار بلکه با زنجیرهای از اختلالات بنیادین آغاز شد که بهطور همزمان از سامانه ثبت املاک و روزنامه رسمی گرفته تا درگاههای فروش بلیت قطار رجا و علیبابا، سامانه سراسری کالابرگ الکترونیک و در نهایت، وبسایتهای اطلاعرسانی بانک مرکزی و سامانههای متصل به بانک ملی را در برگرفت. مواجهه میلیونها کاربر با پیامهای خطای فنی و امنیتی، خطوط تلفن نهادهای خدماتی را اشغال کرد و شایعه اختلال در حسابهای بانکی و نفوذ سایبری را دامن زد.
پشتپرده قطعیها
با شدت گرفتن نگرانیهای عمومی از نفوذ سایبری، مقامات مسئول ناچار به واکنشی دفاعی شدند. دبیر شورای هماهنگی بانکهای دولتی، با حضور در رسانه ملی تأکید کرد که اختلالهای ایجاد شده در چهار بانک دولتی (ملی، تجارت، صادرات و توسعه صادرات) ناشی از یک حمله سایبری محدود بوده که با هوشیاری تیمهای فنی مهار شده و هیچگونه نشست اطلاعاتی یا دسترسی غیرمجاز به دادههای مشتریان رخ نداده است.
اما ابعاد ماجرا برای بانک مرکزی پیچیدهتر بود. این نهاد حاکمیتی در اطلاعیهای رسمی، وقوع هرگونه حمله سایبری یا هک زیرساختهای خود را قاطعانه رد کرد و علت اصلی خروج پایگاههای اطلاعرسانیاش از دسترس را به «اقدامات خصمانه در حوزههای نظامی و سایبری» و لغو گواهیهای فنی-امنیتی (SSL) از سوی تأمینکنندگان خارجی نسبت داد.
ردگیری فنی این اتفاق، سرنخی کلافمانند را رو میکند. برای نمونه، بررسیها نشان میدهد سامانه سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بهعنوان یکی از ارکان اصلی معماری اینترنت کشور، گواهی امنیتی خود را از یک شرکت چینی بهنام TrustAsia دریافت کرده بود؛ شرکتی که خود برای اعتباربخشی به روتهایش در مرورگرهای جهانی به یک نهاد صادرکننده لهستانی متکی است. با باطل شدن یا انقضای این زنجیره اعتبار بینالمللی، مرورگرهای استاندارد به ناگاه تمامی ارتباطات کاربران با این سایتها را غیرامن تشخیص دادند. پیشتر نیز رسانههایی مانند خبرگزاری فارس به دلیل افزودن نامشان به فهرست تحریمهای SDN خزانهداری آمریکا با رد درخواست صادرکنندگان جهانی نظیر DigiCert و Sectigo مواجه شده بودند.
این درگیری فنی نشان میدهد که تحریمهای بینالمللی، پس از حوزههای مالی و نفتی به عمق لایههای اعتماد دیجیتال و زیرساختهای پایه وب ایران نفوذ کرده است. متولیان داخلی برای دور زدن محدودیتهای غرب، ناچار به دور زدن مسیرها و اتکا به واسطههای شرقی شدند؛ اما این مسیر جایگزین نیز در شرایط تنشزا، آسیبپذیری بالا و ریسک لغو ناگهانی سرویس را برجسته کرد. علی کیاییفر، کارشناس امنیت شبکه، با اشاره به روند حرکت نهادها به سمت صادرکنندگان غیرغربی تأکید میکند که این اقدام نوعی مدیریت ریسک برای پایداری سرویس بوده، اما در عمل مشخص شد که این راهکار نیز ریسک را به صفر نرسانده است. وابستگی به مرجع صادرکننده خارجی خود نوعی «ریسک شخص ثالث» ایجاد میکند و در صورت تغییر سیاست یا باطل شدن گواهی، بدون آنکه هکی رخ داده باشد، خدمات عمومی دچار فلج و قطعی میشود.
صورتحساب قطعیها برای مردم
تبعات این آشفتگی فنی خیلی سریع از اتاق سرورها خارج شد و در روزمرگی شهروندان خود را نشان داد. در میادین میوه و ترهبار و فروشگاههای زنجیرهای، سامانه کالابرگ الکترونیک در ساعات اوج مراجعه با قطعیهای سراسری مواجه شد. از سوی دیگر، تأخیر دولت در تسویه مطالبات فروشندگان طرف قرارداد، موجب شد تا برخی غرفهداران از پذیرش اعتبار کالابرگ امتناع کنند؛ هرچند مسئولان رفاهی و شهرداری اعلام کردند با تخصیص اعتبارات جدید، تسویه دیون آغاز شده و سامانه به حالت عادی بازگشته اما ناپایداری سیستم همچنان خریداران را کلافه کرده است. در بازار حملونقل نیز همزمان با آغاز پیشفروش بلیت قطارهای تابستانی، سامانههای فروش ازجمله رجا و علیبابا دچار قطعی و اختلال گسترده شدند.
خریدارانی که مراحل پرداخت وجه را طی کرده بودند با پیامهای متناقضی چون «خرید انجام نشد» یا «ظرفیت تکمیل است» مواجه شدند. در چنین آشفتهبازاری، توصیه رسمی بانک مرکزی به مردم برای دسترسی به خدمات آنلاین، شگفتانگیز و در عین حال مخاطرهآمیز بود: «از پیام خطای امنیتی مرورگر عبور کنید و به کارتان ادامه دهید». کارشناسان ارشد امنیت شبکه این توصیه را یک خطای استراتژیک میدانند. به باور آنها، آموزش دادن به جامعه برای نادیده گرفتن هشدارهای امنیتی مرورگرها، خط دفاعی کاربران در برابر سایتهای فیشینگ و کلاهبرداری را کاملاً منهدم میکند؛ چراکه کاربر عادی دیگر قادر به تشخیص یک پایگاه رسمی دارای اختلال گواهی از یک درگاه جعلی نخواهد بود. این مواجهه مستقیم، نمادی از فاصله عمیق میان منطق مدیریت بحران در نهادهای رسمی و استانداردهای اولیه امنیت سایبری است.
وعده پایداری در میان خسارت ۶۷ همتی
با گسترش دامنه انتقادات رسانهها و افکار عمومی، محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، در نشستی با مدیران رسانهها ناچار به موضعگیری شد. عارف در پاسخ به سوالات درباره قطعیهای پیاپی سامانههای خدماترسان -از املاک تا روزنامه رسمی و عوارض خروج- وعده داد که این موضوع بهطور ویژه در «ستاد ساماندهی فضای مجازی» بررسی و پیگیری خواهد شد.
معاون اول رئیسجمهور با تأکید بر اینکه «اینترنت یک شاهراه است» و نباید با فناوری برخورد حذفی داشت، فیلترینگ و استفاده گسترده از فیلترشکنها را عاملی برای سلب اشراف امنیتی دانست و خواستار زمان دادن به دولت برای حل ریشهای مشکلات اینترنت شد. عارف اعلام کرد که هدف دولت همراهی با فناوری روز و ایجاد فضایی امن است، نه انسداد راهها بهخاطر خطای افراد.
اما این سخنان در شرایطی مطرح میشود که به گفته ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، اختلالات و قطعیهای اخیر بیش از ۶۷ هزار میلیارد تومان خسارت مستقیم و کاهش درآمد به بخش فناوری اطلاعات و اقتصاد دیجیتال کشور وارد کرده است. علاوه بر خسارات مالی، تحلیلهای فنی نشان میدهد که آلودگی شبکه ناشی از فیلترینگ گسترده و استفاده همهگیر از ابزارهای دور زدن، خود به یکی از عوامل اصلی کندی و ناپایداری سامانه خدمات عمومی تبدیل شده است. از سوی دیگر، گزارشهای بینالمللی مانند دادههای کلادفلر و سامانه آیاُدیاِی نشان میدهند که کیفیت و میزان ترافیک اینترنت در ایران، حتی ماهها پس از پایان قطعیهای گسترده، همچنان در سطحی بسیار پایینتر از نرخ نرمال (حدود ۵۹ درصد شرایط عادی) تثبیت شده و اختلالات منطقهای مداوم، امکان برنامهریزی برای کسبوکارها را سلب کرده است. نوسانات مداوم در پهنای باند و قطعیهای پراکنده در استانهای مختلف نشان میدهد که شبکه ارتباطی کشور تا رسیدن به یک وضعیت پایدار و مطمئن فاصله زیادی دارد.
تکیه بر راهکارهایی نظیر الزام به استفاده از «مرورگر ملی» یا ایجاد مراجع صدور گواهی بومی گرچه از سوی برخی محافل مطرح میشود اما کارشناسان معتقدند بدون پذیرش این روتها در مرورگرهای جهانی نظیر کروم و فایرفاکس، مشکلی از دسترسی عامه مردم حل نمیکند و تنها به انزوای بیشتر شبکه داخلی میانجامد.
