گروه اجتماعی: انتشار همزمان نتایج رتبهبندیهای معتبر بینالمللی ازجمله «شانگهای ۲۰۲۶» و «کیو اس(QS) ۲۰۲۷» زنگ خطری بیسابقهتر از گذشته را برای ساختار آموزشعالی و مدیریت کلان علمی در ایران به صدا درآورده است. دادههای آماری این دو گزارش نشان میدهند که دانشگاههای ایران با یک افت دستهجمعی، ریزش سنگین جایگاه و عقبگرد ساختاری مواجه شدهاند؛ رویدادی که در تلاقی با جهش خیرهکننده رقبای منطقهای همچون عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ترکیه از فروپاشی تدریجی دیپلماسی علمی کشور پرده برمیدارد. براساس گزارش نظام رتبهبندی شانگهای ۲۰۲۶ اگرچه تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر در جمع هزار دانشگاه برتر جهان روی عدد ۶ ثابت مانده اما جایگاه ۵ دانشگاه از این ۶ مرکز (شامل علوم پزشکی تهران، تهران، علوم پزشکی شهید بهشتی، صنعتی شریف و تربیت مدرس) دچار سقوط ۱۰۰ تا ۲۰۰ پلهای شده است. این افت کیفی درحالی رخ میدهد که نگاهی به روند بلندمدت نشان میدهد، تعداد دانشگاههای ایران در شانگهای از ۱۳ دانشگاه در سال ۲۰۱۹ به نیمی از این تعداد کاهش یافته است. در رتبهبندی کیو اس ۲۰۲۷ نیز شرایط به مراتب نگرانکنندهتر است؛ تمامی ۱۱ دانشگاه ایرانی حاضر در این فهرست با ریزش رتبه مواجه شدهاند. دانشگاه تهران با ۴۵ پله افت به رتبه ۳۶۷ تنزل یافته، صنعتی شریف ۱۵ رتبه و صنعتی امیرکبیر ۲۷ رتبه سقوط کردهاند. دانشگاههای جامع و استانی وضعیت بحرانیتری را تجربه میکنند؛ بهطوری که دانشگاه تبریز ۱۰۸ پله و دانشگاههای شیراز، فردوسی مشهد، اصفهان و آزاد اسلامی افتهای ۹۰ تا ۲۰۰ پلهای را ثبت کردهاند که نتیجه آن خروج دانشگاه آزاد از جمع ۱۴۰۰ دانشگاه برتر جهان بوده است.
پیشتازی همسایگان و جا ماندن تهران
در شرایطی که آموزشعالی ایران به چند مرکز محدود وابسته شده، کشورهای منطقه سناریوی متفاوتی را رقم زدهاند. عربستان سعودی با ۲۲ دانشگاه در رتبهبندی کیو اس و جهش ۶۷ درصدی در تولید اسناد علمی، «دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد» را به رتبه ۶۳ جهان رسانده است. امارات متحده عربی با قرار دادن دانشگاه خلیفه در جایگاه ۱۴۷ و داشتن ۳ دانشگاه زیر رتبه ۳۰۰ الگوی موفقی از جذب نخبگان را ارائه داده است. ترکیه نیز با ۲۵ دانشگاه در این فهرست پیشتازی میکند، درحالی که ایران با تنها ۱۱ دانشگاه کمترین سهم را در میان چهار کشور اصلی منطقه دارد.
بحران بودجه ارزی و قطعی اینترنت
بررسیها نشان میدهد این ریزش سنگین، حاصل تلاقی بحرانهای زیرساختی و تصمیمات سیاستی است. حسین سیماییصراف، وزیر علوم با تأیید روند نزولی از سال ۲۰۲۱ موانعی چون عدم تخصیص سهم مشخص از تولید ناخالص داخلی به پژوهش، فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی و تضعیف ارتباطات بینالمللی را از علل اصلی دانسته است. ابعاد بحران بودجه در آمارهای ارزی روشنتر است؛ اعتبارات پژوهشی معاونت تحقیقات وزارت بهداشت از ۲۱ میلیون یورو (۱۳۰ میلیارد تومان) در سال ۱۳۹۶ به رقم ریالی ۲۲۰ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسیده که به دلیل افت ارزش پول ملی معادل تنها ۱.۴ میلیون یورو است. این آب رفتن شدید اعتبارات ارزی، تأمین مواد اولیه و کیتهای آزمایشگاهی را مختل کرده است. علاوه بر فقر مالی شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات وزارت بهداشت، افشا کرده که پژوهشگران ایرانی به دلیل قطعی و محدودیتهای شدید اینترنت عملاً یکسوم از سال ۲۰۲۶ را از دست دادهاند. به گفته او تنها همین ۳ ماه قطعی اینترنت به کاهش حدود ۱۰ هزار مقاله علمی و ریزش شدید در شاخصهای کلان تولید سند منجر میشود.
بنبست در اهداف اسناد بالادستی
طبق قانون برنامه هفتم توسعه، ایران مکلف شده تا سال ۱۴۰۷ به رتبه ۱۴ علمی جهان دست یافته و دستکم ۲۰ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ داشته باشد. با این حال کارنامه کنونی نشان میدهد در حال حاضر تنها ۳ دانشگاه ایرانی (تهران، شریف و امیرکبیر) در جمع ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان باقی ماندهاند، درحالی که رقبای منطقهای هر کدام دستکم ۶ دانشگاه زیر رتبه ۵۰۰ دارند.
