تنگه هرمز بار دیگر به کانون رویارویی تهران و واشنگتن تبدیل شده است؛ اما این بار در کنار تهدیدهای نظامی و ادعاهای سیاسی یک تحول دیپلماتیک نیز در حال شکلگیری است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرده تهران و مسقط پس از گفتوگوهای فشرده بر سر «نقشه تردد کشتیرانی» در این آبراه راهبردی به توافق رسیدهاند؛ توافقی که میتواند، گامی مهم برای سامان دادن به عبور کشتیها باشد، درحالی که آمریکا همچنان بر ادامه محاصره و ادعای کنترل هرمز تأکید دارد.
بقایی گفت، مذاکرات ایران و عمان «با وجود کارشکنیهای آمریکا» روندی رو به جلو و مثبت داشته و دو طرف بر سر نقشه تردد کشتیرانی به توافق رسیدهاند. به گفته او این اقدام حاصل همکاری جمعی بین دستگاههای مختلف با محوریت وزارت امور خارجه و مشارکت فعال بخشهای دفاعی، امنیتی و زیستمحیطی ایران بوده است. با این حال، این توافق هنوز به معنای پایان کامل مذاکرات نیست. بقایی تأکید کرد برخی موارد همچنان در حال بررسی است؛ ازجمله بیانیه مشترکی که قرار است، ایران و عمان درباره تفاهم جدید منتشر کنند. رفتوآمدها میان دو کشور نیز ادامه دارد و تهران میگوید پس از نهایی شدن همه جزئیات درباره آن اطلاعرسانی خواهد کرد.
اهمیت این توافق از آنجا بیشتر میشود که تهران آن را یک تفاهم مستقل میان دو دولت ساحلی میداند؛ تفاهمی با هدف تضمین تردد ایمن کشتیها در تنگه هرمز و همزمان حفظ حاکمیت ایران و عمان. اما از نگاه ایران بازگشت کامل امنیت و تردد عادی شناورهای تجاری تنها زمانی امکانپذیر است که اقدامات غیرقانونی، مداخلات، تهدیدات و محاصره دریایی آمریکا پایان یابد و نقض عهدهای صورت گرفته در دو ماه اخیر نیز جبران شود.
در نقطه مقابل، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روایتی کاملاً متفاوت ارائه کرده است. او روز جمعه در نیویورک گفت به زودی تنگه هرمز را «قلمرو ایالات متحده» اعلام خواهد کرد و مدعی شد: «محاصره ما برقرار است و هیچ کشتی بدون اجازه ما نمیتواند، وارد تنگه هرمز شود». ترامپ پیشتر نیز گفته بود، آمریکا کنترل هرمز را در دست دارد و حتی از «مالکیت» این آبراه سخن گفته بود. رئیسجمهور آمریکا همچنین افزایش قیمت سوخت را به درگیری ایران و آمریکا و بسته شدن هرمز مرتبط کرد و ایران را «کشوری شرور» و «بزرگترین حامی تروریسم در جهان» خواند.
او مدعی شد، بخش بزرگی از رهبران ایران از بین رفتهاند و گفت، مشکل آمریکا این است که «کسی نیست که با او مذاکره کنیم». این تحولات درحالی رخ میدهد که درباره پایان مهلت آتشبس ۶۰ روزه نیز اختلافنظر جدی وجود دارد. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت آنچه در یادداشت تفاهم اسلامآباد آمده «خاتمه جنگ» بوده نه آتشبس؛ بنابراین از نگاه تهران چیزی بهنام آتشبس ۶۰ روزه که نیازمند تمدید باشد، وجود ندارد. عراقچی افزود: قطر و پاکستان همچنان پیامهایی را میان طرفها ردوبدل میکنند اما این تماسها بهمعنای مذاکره نیست و ایران هنوز تصمیمی برای از سرگیری مذاکرات با آمریکا نگرفته است. در همین حال پولیتیکو گزارش داده، اختلافات اصلی تهران و واشنگتن همچنان شامل وضعیت داراییهای مالی بلوکه شده ایران و عملیات کشتیرانی در هرمز از جمله ادامه محاصره آمریکاست.
یک مقام ارشد آمریکایی نیز تأکید کرده هرگونه عوارض، هزینه عبور یا کنترل بر تردد در هرمز برای واشنگتن «به هیچوجه قابل قبول نیست» و گفت: «نه عوارضی در کار خواهد بود، نه هزینهای و نه کنترلی». آنچه در هرمز در حال شکلگیری است صرفاً یک اختلاف بر سر مسیر عبور کشتیها نیست؛ بلکه رقابتی بر سر این است که چه کسی قواعد عبور از یکی از مهمترین آبراههای انرژی جهان را تعیین میکند.
ایران و عمان تلاش میکنند با یک سازوکار دوجانبه، تردد ایمن را در چارچوب حاکمیت دو کشور ساحلی سامان دهند؛ در مقابل، واشنگتن خواهان آن است که هیچ سازوکار، عوارض یا ترتیبی که به معنای پذیرش کنترل تهران بر عبور و مرور باشد، شکل نگیرد با اجرایی شدن این توافق به زودی مشخص خواهد شد که گره تنگه هرمز برای همیشه باز شده یا تهران و واشنگتن به تقابل بر سر آن ادامه خواهند داد.
