تنگه هرمز بار دیگر به نقطه تلاقی تهدیدهای نظامی، مذاکرات دیپلماتیک و نگرانیهای بازار انرژی تبدیل شده است؛ آبراهی راهبردی که همزمان با مذاکرات ایران و عمان درباره سازوکار بازگشایی آن به صحنهای برای تقابل لفظی تهران و واشنگتن نیز تبدیل شده است. در تازهترین تحول محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، با لحنی صریح خطاب به آمریکا اعلام کرد تا زمانی که تعهدات واشنگتن در تفاهمنامه اجرایی نشود، تنگه هرمز باز نخواهد شد.
هشدار صریح تهران
قالیباف تأکید کرد: «به آمریکای متوهم روشن بگویم، تا زمانی که تعهدات آمریکا در تفاهمنامه ازجمله رفع محاصره، آزادی اموال بلوکهشده، رفع تحریم نفت، پایان تهدید و عملیات نظامی در همه جبههها و دیگر شروطی که در تفاهمنامه، آمریکا به آنها متعهد شده است، اجرایی نشود، تنگه هرمز باز نخواهد شد». او در ادامه هشدار داد که ایران آماده است، متناسب با اقدامات و «دستدرازی دشمن»، شکستی سنگینتر از گذشته به او تحمیل کند؛ اظهاراتی که نشان میدهد، تهران همچنان بازگشایی کامل این آبراه را به اجرای تعهدات آمریکا گره زده است. در همین فضای ملتهب کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه نیز در ایکس نوشت: «همانطور که ترامپ نام خلیجفارس را بهصورت صحیح نوشت، بهزودی توهماش درخصوص تنگه هرمز را هم اصلاح خواهیم کرد».
ماجرای نقشه ترامپ
قالیباف و غریبآبادی درحالی به آمریکا هشدار دادند که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در شبکه اجتماعی تروثسوشال، نقشهای از تنگه هرمز منتشر کرد که این آبراه را «خاک آمریکا» نشان میداد. ترامپ با یادآوری اظهارات قبلی خود مبنی بر اینکه «تنگه هرمز را خاک آمریکا اعلام خواهد کرد» این بار نقشهای از منطقه را با عبارت «قلمرو جدید آمریکا» منتشر کرد؛ اقدامی که بلافاصله به بخشی از جنگ لفظی میان دو طرف بر سر آینده این آبراه راهبردی تبدیل شد. ترامپ همچنین مدعی شد، تنگه هرمز باز است و فعالیت میکند و تمامی مینهای دریایی جمعآوری یا منفجر شدهاند. با این حال او همزمان تأکید کرد که محاصره دریایی ایران همچنان بهطور کامل برقرار است و مدعی شد در حال حاضر هیچ مذاکرهای با ایران در حال انجام یا برنامهریزی نیست. رئیسجمهور آمریکا پیشتر نیز در ۱۴ آگوست هنگام حضور در یک مراسم، مدعی شده بود نیروی دریایی آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد و گفته بود: «پس از شکست کامل ایران، بهزودی تنگه هرمز را خاک آمریکا اعلام خواهم کرد».
بازار نفت باور نکرد
اما درحالی که ترامپ از باز بودن تنگه سخن میگوید، رفتار بازار انرژی روایت دیگری را نشان میدهد. قیمت جهانی نفت همچنان در حال افزایش است و قیمت هر بشکه نفت برنت در معاملات ابتدایی روز سهشنبه با افزایشی کمتر از یک درصد به بیش از ۹۱ دلار و ۶۰ سنت رسید. رفتار بازار نفت نشان میدهد که فعالان این بازار اختلال در عرضه انرژی خاورمیانه را دیگر صرفاً یک شوک موقت نمیدانند بلکه در حال پذیرفتن آن بهعنوان واقعیتی جدید هستند. در سوی دیگر، ایران نیز هزینههای این وضعیت را پرداخت میکند. محاصره اقتصادی علاوه بر افزایش تورم، مسئله کمبود بنزین را به بحرانی بیسابقه تبدیل کرده و فشارهای داخلی ناشی از تداوم این شرایط را افزایش داده است.
ادامه تلاش میانجیها
همزمان با این تحولات قطر تلاش دارد مسیر دیپلماسی را باز نگه دارد. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، گفت تلاشهای کنونی بر کاهش تنش در منطقه و بازگرداندن طرفین به میز مذاکره متمرکز است. به گفته او، بحران منطقه در وضعیت فعلی، تهدیدی برای همگان محسوب میشود و دوحه در انتظار دستیابی به توافقی میان ایران و عمان درباره تنگه هرمز است. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در گفتوگو با دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا گفت که ادامه گفتوگوها با ایران برای بهرهگیری از دیپلماسی، حائز اهمیت است و ترکیه آماده مشارکت در این زمینه است. دفتر ریاستجمهوری ترکیه اعلام کرد که در این گفتوگوی تلفنی، رجب طیب اردوغان، آمادگی آنکارا را برای حمایت از تلاشهای صلح ابراز کرد. پیشتر یک مقام دولتی پاکستان نیز اعلام کرد، مذاکرات برای بازگشایی تنگه هرمز و دستیابی به پایانی مسالمتآمیز برای این جنگ همچنان ادامه دارد.
پیشنهاد کوشنر
در همین حال جرد کوشنر، داماد ترامپ، موضعی متفاوت اما همچنان مشروط درباره امکان توافق با ایران مطرح کرد. او گفت اگر ایران حاضر باشد توافقی که تاکنون با آمریکا درباره آن مذاکره کرده را نهایی کند و توانایی ساخت سلاحهای هستهای را کنار بگذارد، ترامپ «طبیعتاً» آماده توافق است. کوشنر افزود که ایران هنوز نشانهای از تمایل به انجام کاری که از نظر واشنگتن منطقی باشد، نشان نداده است. با این حال او تأکید کرد که طرف ایرانی «بهشکل بسیار جدی و قدرتمندی» در حال تعامل است و این مسئله مثبت است اما مذاکرات هنوز به مرحله تفاهم نرسیده است. به گفته او ترامپ صبور خواهد بود و برای دستیابی به توافق عجله نخواهد کرد.
تردد بیشتر، حادثه تازه
در همین شرایط، گزارشهای جدید از افزایش تردد کشتیها در تنگه هرمز پس از افت شدید روزهای اخیر حکایت دارد. با این حال یک کشتی هنگام عبور از این آبراه راهبردی، هدف یک پرتابه ناشناس قرار گرفت و بر اثر این حادثه، یک نفر از خدمه آن مصدوم شد؛ حادثهای که نشان میدهد، افزایش تردد الزاماً بهمعنای بازگشت امنیت پایدار به این مسیر نیست.
آیا تصرف ممکن است؟
اگرچه ارتش آمریکا از برتری چشمگیر متعارف و نظامی برخوردار است اما تلاش برای تصرف، تأمین امنیت یا حفظ دائمی تنگه هرمز در عمل بسیار دشوار و با خطرات عملیاتی فوقالعاده بالایی همراه است. تنگه هرمز یک گلوگاه دریایی باریک است که مستقیماً در مجاورت سواحل ناهموار، پیچیده و جزایر ایران قرار دارد. ایران برای مختل کردن کشتیرانی الزاماً به ناوگان عظیم نیاز ندارد و میتواند به جنگ نامتقارن ازجمله مینهای دریایی، سامانههای متحرک موشکهای ضدکشتی ساحلی، قایقهای تندرو در حملات انبوه و پهپادهای انتحاری متکی باشد.
مینها و جزایر
گزارشهای دفاعی همچنین به آسیبپذیریهای ساختاری آمریکا اشاره دارند. نیروی دریایی این کشور طی سالهای گذشته، بخشی از توانمندیهای مستقل خود برای مقابله با مینهای دریایی را کاهش داده و تا حد زیادی به شرکای خارجی برای پاکسازی مینها متکی شده است.
امنیت بدون تصرف
در نهایت، مفهوم «تأمین امنیت» یا «تصرف» تنگه هرمز بیش از آنکه یک هدف عملیاتی کاملاً قابل تحقق باشد، مفهومی سیاسی و یا یک بلوف بهنظر میرسد. ترامپ پیشتر وعده تصرف گرینلند و الحاق کانادا به ایالت پنجاهویکم آمریکا را داده بود اما واقعیات با آرزوهای دولت ترامپ زمین تا آسمان تفاوت دارد. به همین دلیل جمعبندی کارشناسان راهبرد نظامی این است که حفظ آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز در بلندمدت، نه از مسیر تصرف مستقیم سرزمینی یا دریایی بلکه از مسیر مذاکرات دیپلماتیک، بازدارندگی معتبر و تنشزدایی راهبردی امکانپذیر خواهد بود؛ مسیری که اکنون مذاکرات ایران و عمان و فشارهای فزاینده بر تهران و واشنگتن برای رسیدن به توافق، آن را به مهمترین گزینه پیشرو تبدیل کرده است.
