کارخانه استانداردسازی ذوق

نگاهی انتقادی به صنعتی شدن خلاقیت و ناکارآمدی کلاس‌های نویسندگی

در دهه‌های اخیر، شاهد ظهور پدیده‌ای در چشم‌انداز ادبی بوده‌ایم که می‌توان آن را صنعتی‌شدن خلاقیت نامید. در عصری که همه چیز -از روابط انسانی تا موفقیت‌های شغلی- باید قابل آموزش، سریع و در دسترس باشد، هنر نوشتن نیز به چنبره‌ی این منطق بازار افتاده است. کلاس‌های نویسندگی، از کارگاه‌های آنلاین پرزرق‌وبرق تا دوره‌های فشرده با صدور گواهینامه نوشتن، نوید می‌دهند که می‌توان صدای فردی را در ۱۰ جلسه تراش داد، سبک را مانند یک تکنیک آشپزی آموزش داد و «نویسنده‌شدن» را به پروژه‌ای دست‌یافتنی تبدیل کرد. اما در پس این ویترین‌های شیک و تبلیغات خوش‌رنگ‌ولعاب، حقیقتی نادیده گرفته می‌شود که گویی برای بازار انبوه محتوا، ناخوشایند است. نویسندگی، آن‌گونه که بزرگان این هنر زیسته‌اند، نه محصول دستورالعمل‌های کارگاهی که حاصل تقلا در تاریکی، انضباط بازنویسی بی‌رحمانه و مواجهه‌ای وجودی با جهان است. این پرسش که آیا «نویسنده تولید می‌شود یا زاده می‌شود؟» شاید کهنه به نظر برسد، اما در دنیایی که کارگاه‌ها به‌جای پرورش استعداد، به فروش احساس هنرمندبودن روی آورده‌اند، پرسشی حیاتی است. در این بررسی، نگاهی می‌اندازیم به شکاف میان تکنیک‌های آموزشی و حقیقت «عرق‌ریزان روح».

توهم میان‌بُر و استانداردسازی ذوق

نخستین آسیب کارگاه‌های نویسندگی انبوه، استانداردسازی پنهان ذوق است. وقتی یک مربی می‌پذیرد که در یک دوره، بیست یا سی -و گاهی بیشتر- هنرجو را هم‌زمان به «نویسنده» تبدیل کند، ناچار است متوسل به فرمول‌هایی شود که در همه آثار کارایی داشته باشد. این فرمول‌ها، که اغلب تکنیک نامیده می‌شوند، چیزی نیستند جز متوسط آماری موفقیت. کلاسی که براساس این منطق اداره می‌شود، ناخودآگاه به سمت تولید نثری سوق پیدا می‌کند که درست است: شروعی که قلاب می‌اندازد، گره‌افکنی به‌موقع، شخصیت‌هایی که به‌سادگی هم‌دلی برمی‌انگیزند و نثری که هیچ‌گاه خواننده را در ناهمواری زبان، سرگردان نمی‌کند.

اما ادبیات ماندگار، نه از دل «درست‌نویسی»، که از دل «ضرورت شکست‌خوردن» زاده شده است. کافکا، وقتی در اتاق تاریک خانه پدری می‌نوشت، به‌دنبال رعایت قواعد کلاسیک قصه‌گویی نبود؛ او به‌دنبال تسخیر وحشتی بود که زبان برایش کافی نبود. کارگاه‌های …