ما امام زمان(عج) را نمی‌بینیم، او ما را می‌بیند... | آخرین خبر

به گزارش خبرنگار جماران، به دنبال شهادت امام حسن عسکری علیه السلام در هشتم ربیع الاول سال 260 هجری قمری، امامت  امام عصر عج آغاز شد. در اینکه ایشان کجا متولد شدند و پیش از آغاز غیبت کجا زندگی می کردند در مطلب زیر توضیحاتی داده شده است؛ همچنین درباره مکان هایی که به آن حضرت منتسب هست نیز توضیحاتی آورده شده است که با هم می خوانیم: 

محل تولد و زندگی پیش از غیبت

امام مهدی(عج) از هنگام تولد تا آغاز غیبت صغری در زادگاهشان  سامرا زندگی می‌کردند. در این دوران سردابِ خانه امام عسکری(ع)، محل زندگی و عبادت ایشان بوده و بنا بر گزارش‌ هایی، بارها در زمان حیات پدرشان در این مکان دیده شده است.[1] جاسم حسین معتقد است ایشان در سال‌ های پایانی عمر پدرشان به همراه او در مراسم حج شرکت کردند و سپس در مدینه مخفی شدند.[2] این نظریه با منابع تاریخی شیعه چندان سازگار نیست.[3]

محل زندگی در دوران غیبت

برخی روایات به نامعلوم بودن محل زندگی امام زمان(عج) در دوران غیبت اشاره دارند. با این حال در روایات دیگر از مکان‌ هایی مانند ذی طوی[4] کوه رَضْویٰ،[5] و طَیْبَه (مدینه)[6] به عنوان محل زندگی امام زمان(عج) در دوران غیبت یاد شده است. برخی منابع بر اساس داستانی، جزیره خضراء را محل زندگی امام زمان(عج) در دوران غیبت کبری معرفی کرده‌ اند[7] که از سوی برخی عالمان شیعی مورد تردید جدی قرار گرفته و آثاری در نقد آن نگاشته شده است.[8]

محل ظهور، قیام، حکومت و زندگی (پس از ظهور)

درباره محل ظهور امام زمان(عج) اطلاع دقیقی در دست نیست؛ ایشان بر پایه روایتی، در منطقه ذی‌طوی ظهور می‌کنند، سپس با ۳۱۳ نفر از یارانشان به مکه می‌روند، به حجرالاسود تکیه می‌دهند و پرچم خود را به اهتزاز درمی‌آورند.[9] بر اساس این روایت و روایات دیگر[10] آغاز قیام امام زمان(ع) از مسجدالحرام است و یاران او بین رکن حجرالاسود و مقام ابراهیم با او بیعت می‌کنند.[11] در برخی روایات از تهامه (منطقه‌ای در غرب شبه جزیره عربستان) به عنوان نقطه آغاز قیام امام زمان(عج) یاد شده است.[12] به مکه که جزئی از این سرزمین است نیز تهامه گفته می‌شود.

برخی روایات، شهر کوفه را مرکز حکومت،[13] مسجد کوفه را محل قضاوت،[14] و مسجد سهله را محل زندگی[15] و تقسیم بیت المال[16] پس از قیام ذکر کرده‌اند.

مکان‌های منسوب به امام زمان(عج)

مکان‌ هایی به امام مهدی(عج) منسوب شده و گفته شده است که شیعیان در دوران غیبت کبری برای ارتباط با ایشان در این مکان‌ ها حاضر می‌شوند:

سرداب غیبت: محل عبادت امام هادی(ع)، امام عسکری(ع) و امام زمان(عج).

مسجد جمکران: در نزدیکی روستای جمکران در قم، که بنابر قول معروف به دستور امام زمان(عج) به وسیله حسن بن مثله جمکرانی ساخته شده است.

مسجد سهله: مقامی در این مسجد، منسوب به امام زمان(عج) است که در قسمت میانی مسجد و در بین مقام امام سجاد(ع) و مقام حضرت یونس قرار دارد. برخی روایات محل زندگی امام زمان(ع) را پس از ظهور، این مکان معرفی کرده‌اند.[17]

ذِی طُوَیٰ: منطقه‌ای در مکه است که در داخل حرم مکی قرار دارد و طبق برخی روایات، حضرت مهدی(ع) در آنجا زندگی می‌ کنند. در برخی روایات، محل ظهور و مرکز تجمع یاران ایشان نیز همین منطقه یاد شده است. بر اساس روایتی، پیش از آنکه امام دوازدهم قیام خودشان را از کنار کعبه آغاز کنند، در این مکان منتظر ۳۱۳ یار خود هستند.[18]

کوه رضوی: برخی روایات، محل زندگی امام زمان(عج) را در دوران غیبت، کوه رضوی ذکر می‌کند.[19] رضوی از کوه‌های تهامه در میان مکه و مدینه است.[20]

وادی السلام: مقام امام زمان(عج) در این قبرستان، گنبد و بارگاهی دارد که در سال ۱۳۱۰ق به وسیله سید محمدخان پادشاه هند ساخته شده است. ساختمان قبلی توسط سید بحرالعلوم (متوفای ۱۲۱۲ق) تجدید بنا شده بود.[21] در محراب مقام حضرت مهدی(عج)، سنگی موجود است که زیارت‌نامه‌ای بر آن حک شده است. تاریخ کنده‌کاری این سنگ، نهم شعبان ۱۲۰۰ق است.[22]

جزیره خضراء: مکانی منسوب به امام زمان(عج) که بنابر برخی روایات، فرزندان امام زمان(عج) در آنجا زندگی می‌ کنند. داستان این جزیره در برخی منابع آمده و دو دیدگاه درباره آن وجود دارد؛ برخی آن را پذیرفته و برخی دیگر افسانه دانسته‌اند و آثاری در نقد آن نگاشته‌اند.[23]

طیبه: از مکان‌هایی که بنا بر برخی روایات، محل زندگی امام زمان(عج) در دوران غیبت است. گفته شده است مراد از آن مدینه است.[24]

مقام امام زمان در کربلا، زیارتگاهی است که در نزدیکی حرم امام حسین(ع) و در کنار نهر علقمه واقع شده و منسوب به حضرت مهدی(ع) است و مردم در آن به نماز و دعا می‌پردازند.[25

1. صدوق، کمال الدین، ج۲، ۱۳۹۵ش، ص۴۰۷.

 2.حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۴.

 3. سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۵-۱۴۶.

 4. نعمانی، الغیبه، تهران، ۱۳۹۷ق، ص۱۸۲.

5. طوسی، کتاب الغیبه، قم، ۱۴۱۱ق، ص۱۶۳.

6. طوسی، کتاب الغیبه، قم، ۱۴۱۱ق، ص۱۶۲؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۴۰.

 7. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۱۵۹-۱۶۰.

 8. بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۱.

 9.کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۱۸؛ ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۴؛ مفید، الإرشاد، قم، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۸۰.

 10.مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۱.

 11. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۱۸؛ ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۴؛ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۸۰.

 12.نعمانی، الغیبه، تهران، ۱۳۹۷ق، ص۱۸۲.

 13. طوسی، کتاب الغیبه، قم، ۱۴۱۱ق، ص۱۶۳.

 14. «کوه رضوی (اماکن مهدوی)»، مهدی پدیا.

 15. شوشتری، تحفة العالم، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۱۹.

 16. آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۹۶.

 17. نگاه کنید به: طبرسی نوری، نجم الثاقب، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۱۳-۵۲.

 18. طوسی، کتاب الغیبه، قم، ۱۴۱۱ق، ص۱۶۲.

 19. قمی، اماکن زیارتی و سیاحتی عراق، مشعر، ص۵۱.

 20. برای نمونه: عاملی، جعفر مرتضی، جزیره خضراء در ترازوی نقد، ترجمه محمد سپهری؛ کلباسی، مجتبی، بررسی افسانه جزیره خضراء؛ نظری، غلامرضا، جزیره خضراء تحریفی در تاریخ شیعه.

 21. نعمانی، الغیبه، تهران، ۱۳۹۷ق، ص۳۱۵.

 22. نعمانی، الغیبه، تهران، ۱۳۹۷ق، ص۳۱۳.

 23. صدر، تاریخ مابعد الظهور، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۲۱۲-۲۲۴.

 24. صدوق، عیون اخبار الرضا، نشر جهان، ج۱، ص۶۳.

 25. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۱.

به گزارش خبرنگار جماران،  آیت الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی(۱) در کتاب المراقبات به وفاداری در زمان غیبت حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره کرده و اینگونه فرموده اند:

افراد بزرگوار، عملشان این گونه است که وفاداری خود را در زمان غیبت بیشتر نشان می دهند تا زمانی که امام(ع) حاضر باشند. هدف از آرزوی ظهور او نباید خارج از ظهور حضرت باشد.

زیرا این بالاترین هدف است و هدف های دیگر باید مقدمه رسیدن به این هدف باشد.

شناخت، نزدیکی و خوشنودی او پایان کارها و آرزوهاست.

۱. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی عارف، حکیم، استاد اخلاق و فقیه بزرگ شیعه و اسلام فرزند میرزا شفیع در شهر تبریز متولد شد. تاریخ دقیق ولادت وی مشخص نیست، اما با توجه به کتابی در فقه که یکی از فضلای معاصر به آن دست یافته است معلوم می شود که به سال 1312 هجری قمری ایشان در عنفوان جوانی بوده است. دلیل نامگذاری او به ملکی، نسبت فامیلی با خاندان ملک‌التجار تبریزی است.

علوم صرف، نحو،‌ معانی و بیان و دروس مقدماتی دیگر را در تبریز فرا گرفت و پس از مدتی سطح را به پایان رساند و برای ادامه تحصیل به نجف سفر کرد. وی در درس‌ میرزا حسین نوری، حاج آقا رضا همدانی و آخوند خراسانی شرکت کرد اما مهم‌ترین استادش، حسینقلی همدانی بود که به سبب علاقه وافر به استادش نام فرزندش را حسینقلی گذاشت. ملکی تبریزی مدت ۱۴ سال همیشه همراه او بود و ارادت ویژه‌ای به وی داشت.

آیت الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی در سال 1321 قمری / 1270 شمسی به ایران بازگشت و به زادگاهش تبریز رفت.

در این سال ها بود که واقعه مشروطه پدید آمد و ارتش روسیه بخشی از آذربایجان را اشغال کرد، مردم بی‌‎‌پناه آن خطه به خاک و خون کشیده شدند و شهر تبریز محاصره شد.

راهی غیر از ترک دیار باقی نماند. از این رو حاج میرزا جواد آقا به دور از چشم متجاوزان رو به سوی تهران گذارد و از آنجا به زیارت حضرت عبدالعظیم(س) شتافت. سپس به قم مهاجرت کرد و این شهر را وطن خویش قرار داد.

در سال 1329 ق و در ابتدای ورود به قم و پیش از ملاقات با شیخ عبدالکریم حائری و تأسیس حوزه علمیه قم، ملکی کتاب مفاتیح الشرایع فی الفقه را تدریس می‌ کرد. دو مجلس اخلاق داشت، یکی در منزل برای خواص و دیگری در مدرسه فیضیه برای عموم که جمعی از بازاریان قم نیز در آن درس شرکت داشتند. نماز جماعت را در بالای سر حضرت معصومه(س) اقامه می‌ کرد که امام خمینی و آیت الله بهاء‌‌الدینی از جمله افرادی بودند که در نماز ایشان شرکت می‌ ‎‌کردند.

سرانجام خورشید عرفان و مناجات، روز یازدهم ذی‌حجه سال 1343 قمری از دنیا رفت و به لقای محبوبش رسید.

به گزارش خبرنگار جماران، بی تردید غیبت حضرت مهدی(عج) اسرار نهفته فراوانی دارد؛ بلکه خود از اسرار نهفته الهی است؛ چنانکه امام صادق(ع) در پاسخ شخصی که از سبب غیبت حضرت مهدی(عج) سوال کرد، فرمود:

«ان هذا الامر، امر من امرالله و سرّ من سرّ الله و غیب من غیب الله؛ و متی علمنا انه تعالی حکیم، صدقنا بان افعاله کلها حکمة، و ان کان وجهها غیر منکشف لنا»؛ مساله غیبت امری الهی و سرّی از اسرار خداوند و غیبی از غیب های اوست و چون ما می دانیم که حق تعالی حکیم است، معتقدیم که کارهای او حکیمانه است، هر چند وجه و اسرار حکمت آن برای کسی مکشوف و ظاهر نباشد.»(1)

از این کلام نورانی به دست می آید که غیبت حضرت مهدی(عج) اسرار نهفته فراوانی دارد و دسترسی کامل به آن برای کسی میسور نیست و تنها جلوه ای از آن اسرار مطرح شده است.(2)

در آثار عرفانی امام خمینی درباره فلسفه غیبت به نکته عمیقی اشاره شده است: 

«قضیه غیبت حضرت صاحب، قضیه مهمی است که به ما مسائلی می فهماند؛ من جمله اینکه برای یک همچو کار بزرگی که در تمام دنیا عدالت به معنای واقعی اجرا بشود، در تمام بشر نبوده کسی الا مهدی موعود ـ سلام الله علیه - که خدای تبارک و تعالی او را ذخیره کرده است برای بشر. هر یک از انبیا که آمدند برای اجرای عدالت آمدند... لکن موفق نشدند... اینکه این بزرگوار را طول عمر داده خدای تبارک و تعالی برای یک همچو معنایی، ما از آن می فهمیم که در بشر کسی نبوده است دیگر، قابل یک همچو معنایی نبوده است و بعد از انبیا که آنها هم بودند، لکن موفق نشدند، کسی بعد از انبیا و اولیای بزرگ، پدران حضرت موعود، کسی نبوده است که بعد از این، اگر مهدی موعود هم مثل سایر اولیا به جوار رحمت حق می رفتند دیگر در بشر کسی نبوده است که این اجرای عدالت را بکند، نمی توانسته، و این یک موجودی است که ذخیره شده است.»(3)

در کلمات امام بر این مساله که حضرت مهدی آخرین ذخیره الهی برای نجات بشر است، تاکید فراوانی شده است. در برخی از آموزه های دینی نیز از آن حضرت به ذخیره الهی یاد شده به عنوان نمونه، فرازی از زیارت حضرت صاحب الامر، خطاب به آن حضرت گفته شده است: 

«ذخرک الله لنصرة الدین و اعزاز المومنین»؛(4) خداوند تو را برای عزت مومنان و یاری دین ذخیره کرده است.

بنابراین ظرف غیبت گنجینه ای است که عصاره عالم خلقت در آن ذخیره شده است. یکی از عارفان پارسی گوی، در مقام بیان عظمت وجودی حضرت مهدی  اینکه غیبت این ذخیره الهی تا چه زمانی ادامه می یابد، سخن عمیقی دارد:

چنانکه به مظهریت اسم «الرحمن» خاتم انبیا رحمة للعالمین گشت، خاتم اولیا نیز مظهر رحمت عام که رحمت رحمانی است گشت و سعادت دو جهانی در مشایعت آن حضرت منحصر شود و اصول بر یک اساس قرار گیرد و اختلاف کثرات به حکم ظهور احکام وحدت از ما بین بر خیزد و آنچه شیخ سعدالدین حموی فرمود: «لن یخرج المهدی حتی یسمع من شراک نعله اسرار التوحید» به منصه ظهور جلوه کند.(5)

با توجه به اینکه حضرت مهدی مظاهر توحید را در سراسر عالم احیا می کند و شرایطی را به وجود می آورد که همه چیز منادی توحید شود، بنابراین تا زمانی که زمینه برای این هدف بزرگ فراهم نشود او همچنان از دیده ها پنهان خواهد بود و زمانی که زمینه ظهور فراهم شد او خلیل وار و محمدگونه، از کعبه ندای توحید سر می دهد و برای تجلی کامل توحید بر همه عالم از فرا سوی غیبت بیرون خواهد آمد. از این رو در آثار عرفانی امام خمینی از او به منادی توحید در آخر الزمان یاد شده است: 

«ابراهیم خلیل در اول زمان و حبیب خدا و فرزند عزیزش، مهدی موعود -روحی فداه - در آخر زمان، از کعبه ندای توحید سر دادند و می دهند... مهدی منتظر در لسان ادیان و به اتفاق مسلمین از کعبه ندا سر می دهد و بشریت را به توحید می خواند.»(6)

با توجه به آنچه درباره زمینه های لازم برای ظهور گذشت، عمق سخنان بلند امام خمینی معلوم خواهد شد:

«امید آن است که مسلمانان و مستضعفان جهان به پا خیزند و داد خود را از مستکبران بگیرند و مقدمات فرج آل محمد -صلی الله علیه و آله - را فراهم نمایند.»(7)

«ما با خواست خدا... با صدور انقلابمان، که در حقیقت صدور اسلام راستین و بیان احکام محمدی - صلی الله علیه و آله - است؛ به سیطره و سلطه و ظلم جهانخواران خاتمه می دهیم و به یاری خدا راه را برای ظهور منجی مصلح و(8) کل و امامت مطلق حق امام زمان - ارواحنا فداه - هموار می کنیم.»(9)

«ان شاءالله اسلام را به آنطور که هست در این مملکت پیاده کنیم و مسلمین جهان نیز اسلام را در ممالک خودشان پیاده کند... و [این] مقدمه باشد برای ظهور ولی عصر، ارواحنا فداه.»(10)

بنا بر این ممکن است یکی از اسرار غیبت مهدی موجود(عج) نبودن استعداد فکری و رشد عقلانی لازم برای پذیرش آگاهانه و با معرفت برنامه های آن حضرت باشد.

امام خمینی معتقدند که در سایه اسلام و عمل به احکام و دستورهای اسلام، چنین زمینه ای برای بشر عموما و جهان اسلام خصوصا فراهم می شود. در چنین شرایطی است که بذر فطرت توحیدی که در نهاد همه انسان ها نهفته است، شکوفه می زند و به بار می نشیند و بشر با تمام وجود احساس می کند که باید توحید را از گوش به آغوش بکشد و اعتقاد تقلیدی و تعبدی خود را به مرتبه ایمان عقلانی و قلبی برساند و از دل و جان به ندای آخرین فریادگر توحید، سفیر هدایت و وارث نبوت و ولایت لبیک بگوید.

1. نص النصوص فی شرح الفصوص؛ ص 254.

2. کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، ص 231؛ کتاب الغیبه، ص 199.

3. صحیفه امام؛ ج 12، ص 480-481.

4. مفاتیح الجنان؛ زیارت صاحب الزمان(عج).

5. مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز؛ ص 317.

6. صحیفه امام؛ ج 18، ص 87.

7. همان؛ ص 462.

8.«و» اضافه است.

9.صحیفه امام؛ ج 20، ص 345.

10. همان؛ ج 15، ص 262.

برشی از کتاب سیمای اهل بیت علیهم السلام در عرفان امام خمینی؛ ص 233-236