به گزارش شهرآرانیوز؛ طومارها و پوسترهای زیارتی از آثاری هستند که در آنها تصویر، متن و تجربه زیارت در کنار هم قرار گرفته و بخشی از فرهنگ دیداری و دینی جامعه شیعی را شکل دادهاند. این آثار، از نسخههای کهن و طومارهای دستساز تا پوسترهای چاپسنگی، نهتنها ابزارهای تزیینی یا یادگاری، بلکه نقش مهمی در بازنمایی اماکن مقدس، انتقال حس زیارت و ترویج شعائر مذهبی ایفا کردهاند.
در نمونههای اولیه، تصویر اماکن مقدس مکه، مدینه، عتبات عالیات و مشهد مقدس در قالب طومارهایی دیده میشود که اغلب به صورت دستی کتابت و تصویرسازی شدهاند، اما با گسترش چاپ سنگی، این سنت شکل تازهای پیدا کرده است و پوسترهای زیارتی به یکی از فراگیرترین تولیدات مذهبی در ایران و عراق تبدیل شدهاند. این پوسترها که در اندازههایی کوچکتر و به صورت عمودی چاپ شدهاند، هم برای زائران یادگاری سفر بودهاند و هم در خانهها، کتابفروشیها و اماکن مذهبی جای گرفتهاند.
حضور نام کتابفروشان و سفارشدهندگان مشهدی در حاشیه بسیاری از این آثار، آنها را به مدارکی ارزشمند برای مطالعه تاریخ فرهنگ دینی مشهد بدل کرده است. گزارش پیشرو بر پایه پژوهشی درباره طومارهای زیارتی چاپ سنگی تنظیم شده و تلاش دارد روند تحول این آثار را از طومارهای کهن تا پوسترهای مذهبی دوره چاپ سنگی نشان دهد؛ روندی که در آن، تصویر زیارت از یک سنت محدود و دستساز، به رسانهای گسترده و مردمی تبدیل شده است.
اطلاعات این گزارش از مقاله «طومارهای زیارتی چاپ سنگی، از هونولولو تا قم» نوشته مجید غلامی جلیسه منتشره در مجله شماره ۱۹۶ آینۀ پژوهش، مهر و آبان ۱۴۰۱ استخراج شده است.
سنت زیارتی مسلمانان
از قدیمیترین آثار مکتوبی که تصاویری از اماکن مقدس مکه و مدینه در آنها رؤیت شده است، میتوان به کتاب «مجملالتواریخ و القصص» اشاره کرد که قدیمیترین نسخه آن در کتابخانه برلین به سال ۷۵۱ قمری کتابت شده است. هرچند مشخص نیست که آیا در نسخههای خطی پیش از این تاریخ تصاویری از اماکن مقدس مکه و مدینه وجود داشته یا خیر، اما به یقین میتوان گفت که پیش از این تاریخ و در قرن هفتم هجری قمری ترسیم تصویر این اماکن در گواهینامههای حج در سرزمین وحی امری مرسوم و مورد توجه بوده است.
سنت تصویرنگاری از اماکن …
