زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ در تاریخ ایران دوره قاجار، از «بازی بزرگ» معمولا با نگاهی سیاسی و نظامی یاد میشود؛ رقابتی میان روسیه تزاری و امپراتوری بریتانیا برای گسترش نفوذ در آسیا. در پس این کشمکش، اماعرصهای کمتر دیدهشده نیز وجود داشت: بازارهای خراسان و سیستان. در اواخر دوره قاجار، این مناطق تنها گذرگاههای تجاری نبودند، بلکه به صحنه رقابت اقتصادی دو قدرت بزرگ زمان تبدیل شدند؛ رقابتی که از حجرههای بازار مشهد تا مسیرهای کاروانی سیستان امتداد داشت. از رقابت سیاسی تا رقابت بر سر بازار
شکستهای ایران در جنگهای روسیه و امضای عهدنامههای گلستان و ترکمانچای افزایش نفوذ روسیه در شمال و شمالشرق ایران را به همراه داشت. از طرفی بریتانیا نیز ایران را منطقهای حائل میان روسیه و مستعمره مهم خود یعنی هندوستان میدید و گسترش نفوذ روسها در آسیای مرکزی و نزدیکشدن آنان به مرزهای شرقی ایران، اهمیت خراسان و سیستان را برایش دوچندان کرد.
در چنین شرایطی، هر دو قدرت به این نتیجه رسیده بودند که نفوذ سیاسی بدون پشتوانه اقتصادی شرایط پایداری را تضمین نمیکند؛ بنابراین کالا، سرمایه، بانک، راههای ارتباطی و شبکههای تجاری به ابزارهای تازه رقابت تبدیل شدند.
بریتانیا تلاش میکرد از مسیر هند و بنادر جنوبی خود، نقش پررنگتری در اقتصاد شرق ایران داشته باشد و روسیه نیز با تکیه بر موقعیت جغرافیایی خود و راههای ارتباطی آسیای مرکزی، تسلط بیشتر بر بازار خراسان را هدف قرار داده بود.
اهمیت این رقابت زمانی بیشتر شد که روسیه توانست در نیمه دوم قرن نوزدهم، نفوذ اقتصادی خود را در بخش بزرگی از شمال ایران گسترش دهد. بازارهای استرآباد تا شمال خراسان، به تدریج محل ثابتی برای دادوستد کالاهای روسی شده بودند.
در این شرایط، بریتانیا نسبت به احتمال گسترش همین نفوذ به قائنات و سیستان احساس خطر کرد؛ بهویژه آنکه گسترش راههای ارتباطی روسیه میتوانست تجارت میان مشهد و نوشکی (یکی از شهرهای هندوستان) را نیز تحتتأثیر قرار دهد و روسها را به مرزهای هندوستان نزدیکتر کند. بانکها؛ ابزار تازه رقابت در خراسان
یکی از مهمترین اقدامات بریتانیا در این برهه، استفاده از شبکه بانکی برای تقویت تجارت بود. با گسترش روابط اقتصادی میان هند و ایران، دولت بریتانیا تصمیم به تأسیس شعبههای …
