این جمله اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در ظاهر یک تشبیه ساده و حتی کمی شوخطبعانه است؛ اما اگر آن را در متن تحولات سیاست خارجی ایران بخوانیم، میتوان یکی از روشنترین توصیفها از تغییر الگوی تصمیمگیری و کنش ایران در سالهای اخیر را در آن دید. برای فهم منظور بقایی، باید ابتدا تفاوت «شطرنج» و «پوکر» را فهمید.
در شطرنج، تقریباً همهچیز روی میز است. مهرهها مشخصاند، قواعد بازی روشن است و هر حرکت، واکنشی قابل پیشبینی از سوی طرف مقابل ایجاد میکند. شطرنج، بیش از هر چیز، بازی محاسبه، صبر، برنامهریزی و حرکت چند گام جلوتر است.
این تصویر، تا حد زیادی با بخش مهمی از سیاست خارجی سنتی جمهوری اسلامی همخوانی دارد؛ سیاستی که در آن «صبر راهبردی»، «بازدارندگی»، «ائتلافسازی»، «زمانخریدن» و حرکت مرحلهبهمرحله اهمیت زیادی داشته است. اما پوکر قواعد دیگری دارد.
در پوکر، همه کارتها روی میز نیستند. بازیکن باید بخشی از توان واقعی خود را پنهان کند و در عین حال تلاش کند بفهمد طرف مقابل چه کارتهایی در دست دارد. در چنین بازیای، ابهام خودش تبدیل به ابزار قدرت میشود. اینجاست که استعاره بقایی معنا پیدا میکند.
وقتی سخنگوی وزارت امور خارجه میگوید ایران «پوکرباز هم شده»، الزاماً به معنای آن نیست که ایران از محاسبه و برنامهریزی فاصله گرفته است؛ بلکه میتوان این جمله را اینگونه فهم کرد که تهران در کنار محاسبات بلندمدت، تلاش میکند طرف مقابل نتواند با اطمینان از تصمیم بعدی ایران مطلع شود.
در چنین شرایطی، گاهی حتی نشان دادن اینکه «ممکن است گزینههای بیشتری روی میز باشد» بخشی از خودِ بازی است.
این تغییر را میتوان در سالهای اخیر بهخوبی مشاهده کرد. سیاست خارجی ایران دیگر فقط بر مبنای اعلام مواضع و واکنش به اقدامات دیگران پیش نمیرود؛ بلکه در بسیاری از مقاطع، ابهام، غافلگیری، زمانبندی و استفاده از ظرفیتهای مختلف سیاسی و منطقهای نیز به بخشی از معادله تبدیل شده است.
با این حال، نکته مهمتر در جمله بقایی شاید کلمه «ترکیبی» باشد. او نگفت ایران از شطرنج به پوکر تغییر مسیر داده است؛ گفت «ترکیبی بازی میکنیم.» این یعنی سیاست خارجی ایران همچنان شطرنج است، اما در کنار آن پوکر هم قرار گرفته است.
یعنی از یک طرف، محاسبه بلندمدت، شناخت زمین …
