در حالی که بازارهای مالی جهان با اتکا به رشد سهام شرکتهای فعال در حوزه هوش مصنوعی، واکنش محدودی به تحولات ناشی از جنگ ایران نشان دادهاند، برخی تحلیلگران معتقدند پیامدهای اقتصادی این درگیری تازه در حال آشکار شدن است و آثار آن در ماهها و حتی سالهای آینده بیش از امروز نمایان خواهد شد.
بر اساس این تحلیل، اگرچه بازارهای نفت از آغاز جنگ با نوسانات شدیدی همراه بودهاند، اما بخش عمده این نوسانات ناشی از تغییر انتظارات معاملهگران و فضای روانی بازار بوده است، نه تغییرات واقعی در عرضه و تقاضای جهانی نفت.
بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران، جریان عرضه نفت را با اختلال مواجه کرد، اما به دلیل فاصلههای طولانی حملونقل دریایی، اثرات آن با تأخیر در بازارهای مصرف و تولید نمایان شد.
با وجود این شرایط، قیمت نفت و گاز طبیعی در مقاطع مختلف افزایش یافت، اما پس از توافق اولیه آتشبس میان ایران و آمریکا، قیمت نفت خام دوباره به محدوده کمتر از 70 دلار در هر بشکه بازگشت و حتی ازسرگیری درگیریها نیز تاکنون تنها افزایش محدودی در قیمتها ایجاد کرده است.
در مقابل نوسانات بازار انرژی، بازار سهام آمریکا عملکرد متفاوتی را تجربه کرد و طی ماههای آوریل تا ژوئن بهترین عملکرد سهماهه خود از سال 2020 را به ثبت رساند.
بر اساس این گزارش، رشد ارزش سهام شرکتهای فعال در حوزه هوش مصنوعی و خوشبینی سرمایهگذاران نسبت به آثار این فناوری بر بهرهوری و رشد اقتصادی، مهمترین عامل این روند بوده است.
صندوق بینالمللی پول نیز تنها کاهش محدودی را برای رشد اقتصادهای پیشرفته پیشبینی کرده و انتظار دارد رشد تولید ناخالص داخلی این کشورها از 1.9 درصد در سال 2025 به 1.7 درصد در سال 2026 برسد. همچنین رشد اقتصادی آمریکا برای سال 2026 حدود 2.3 درصد برآورد شده است.
همزمان، نرخ بیکاری در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز در سطح حدود پنج درصد باقیمانده است.
هزینههای واقعی بحران هنوز نمایان نشده است
با وجود آرامش نسبی بازارهای مالی، تحلیلگران معتقدند آثار اقتصادی بلندمدت جنگ هنوز بهطور کامل آشکار نشده است.
اگرچه صادرات نفت از خلیج فارس تا حدی از سر گرفته شده، اما همچنان پایینتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد و حتی در صورت بازگشت کامل صادرات نیز کشورهای کمدرآمد ناچار خواهند بود پیامدهای بحران انرژی را برای سالهای آینده تحمل کنند.
به اعتقاد نویسنده این گزارش، اقتصادهای ثروتمند توانستند با استفاده از ذخایر راهبردی نفت و اجرای سیاستهای حمایتی، بخشی از شوک انرژی را کنترل کنند؛ امکانی که بسیاری از کشورهای در حال توسعه از آن برخوردار نیستند.
در فاصله ماههای آوریل تا ژوئن، حدود 440 میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از ذخایر تجاری و راهبردی، عمدتاً توسط آمریکا، وارد بازار شد. با این حال، کاهش سطح ذخایر راهبردی آمریکا و دیگر کشورهای عضو OECD، امکان تکرار چنین مداخلاتی را در آینده محدودتر کرده است.
این گزارش تأکید میکند تمرکز اصلی بازارها تاکنون بر نفت خام بوده، در حالی که فرآوردههای پالایششده نیز نقش مهمی در اقتصاد جهانی دارند.
بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی، صادرات فرآوردههای نفتی و گاز مایع کشورهای حوزه خلیج فارس در ماه ژوئن همچنان کمتر از نیمی از سطح پیش از جنگ بوده است؛ موضوعی که بخشی از آن به آسیب واردشده به ظرفیت پالایش منطقه مربوط میشود.
افزایش قیمت کود؛ تهدیدی برای امنیت غذایی
از دیدگاه این تحلیل، یکی از مهمترین پیامدهای اقتصادی جنگ، افزایش قیمت جهانی کودهای شیمیایی است.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) پیشبینی کرده است قیمت جهانی کود در نیمه نخست سال 2026 بین 15 تا 20 درصد افزایش یابد.
درنتیجه، کشاورزان، بهویژه در کشورهای کمدرآمد، علاوه بر افزایش هزینه سوخت، با رشد قیمت کود نیز مواجه خواهند شد؛ موضوعی که میتواند تولید محصولات کشاورزی را کاهش دهد.
این گزارش هشدار میدهد حتی کاهش محدود مصرف کود در کشورهایی که از ابتدا نیز مصرف پایینی داشتهاند، میتواند به افت قابل توجه عملکرد محصولات کشاورزی منجر شود.
همچنین انتظار میرود بازارهای مواد غذایی پیش از کاهش واقعی تولید، با افزایش قیمتها به این شرایط واکنش نشان دهند.
تأثیر بحران فراتر از بازار انرژی
به اعتقاد نویسنده گزارش، آثار اقتصادی جنگ تنها به بازار نفت و کشاورزی محدود نخواهد شد، زیرا هزاران محصول صنعتی به مشتقات نفت و فرآوردههای پالایششده وابسته هستند.
بر همین اساس، هرگونه اختلال طولانیمدت در عرضه انرژی و فرآوردههای نفتی میتواند زنجیرههای تأمین جهانی را با هزینههای بیشتری روبهرو کرده و فشار مضاعفی بر اقتصادهای آسیبپذیر وارد کند؛ حتی اگر بازارهای مالی در کوتاهمدت واکنش محسوسی به این تحولات نشان ندهند.
