وقتی از بلندترین کوه جهان صحبت می کنیم، تقریبا همه به یاد اورست می افتند؛ قله ای که در مرز نپال و تبت قرار دارد و با ارتفاع 8848.86 متر از سطح متوسط دریا، بالاترین نقطه خشکی های زمین به شمار می رود. اما یک نکته جالب وجود دارد: اگر معیار اندازه گیری را تغییر دهیم، اورست دیگر در رتبه نخست نیست.
اورست؛ بلندترین قله نسبت به سطح دریا
اورست در هیمالیا قرار دارد و ارتفاع قله آن حدود 8849 متر بالاتر از سطح متوسط دریاست. به همین دلیل، وقتی ارتفاع کوه ها را به شیوه معمول جغرافیایی و از سطح دریا مقایسه می کنیم، اورست بدون رقیب در جایگاه نخست قرار می گیرد. ناسا نیز اورست را بلندترین کوه زمین از نظر ارتفاع نسبت به سطح دریا معرفی می کند.
اما سطح دریا تنها نقطه مرجعی نیست که می توان برای اندازه گیری ارتفاع یک کوه در نظر گرفت.
چیمبورازو؛ قله ای که از مرکز زمین دورتر است
در اکوادور، آتشفشانی به نام چیمبورازو قرار دارد که ارتفاع قله آن حدود 6268 متر از سطح دریاست؛ یعنی تقریبا 2580 متر پایین تر از قله اورست.
با این حال، قله چیمبورازو از یک نظر منحصر به فرد است: این قله دورترین نقطه سطح زمین از مرکز سیاره محسوب می شود.
دلیل این اتفاق به شکل واقعی زمین مربوط می شود. زمین یک کره کامل نیست و در ناحیه استوا بر اثر چرخش سیاره کمی برآمده تر است. چیمبورازو تنها حدود 1 درجه در جنوب خط استوا قرار دارد و بنابراین قله آن روی بخش برجسته تر زمین واقع شده است.
در نتیجه، اگر به جای سطح دریا، فاصله قله ها از مرکز زمین را اندازه بگیریم، چیمبورازو از اورست جلو می افتد. طبق داده های NOAA، قله چیمبورازو بیش از 2072 متر دورتر از مرکز زمین قرار دارد. به بیان ساده، قله چیمبورازو از نظر هندسی اندکی «بیرون تر» از قله اورست قرار گرفته است.
پس چرا همیشه می گوییم اورست بلندترین کوه دنیاست؟
چون در جغرافیا، ارتفاع کوه ها معمولا نسبت به سطح متوسط دریا بیان می شود. با این معیار، اورست با ارتفاع نزدیک به 8849 متر همچنان بلندترین نقطه روی خشکی های زمین است.
بنابراین جمله «اورست بلندترین قله دنیا نیست» کمی گمراه کننده است. دقیق تر این است که بگوییم:
اورست بلندترین قله زمین نسبت به سطح دریاست، اما چیمبورازو دورترین قله از مرکز زمین است.
این تفاوت کوچک در تعریف «بلندترین» باعث شده یک کوه 6268 متری بتواند در یک معیار، بالاتر از کوهی تقریبا 8849 متری قرار بگیرد.
یک رقیب دیگر هم وجود دارد
ماجرا حتی از این هم جالب تر است. اگر معیار را از سطح دریا به «ارتفاع کامل کوه از پایه تا قله» تغییر دهیم، باز هم اورست جایگاه نخست را از دست می دهد.
مائونا کیا در هاوایی نمونه مشهور این موضوع است. بخش بزرگی از این کوه زیر آب قرار گرفته و اگر ارتفاع آن را از پایه روی کف اقیانوس تا قله اندازه بگیریم، ارتفاع آن بیش از 10210 متر می شود؛ در حالی که تنها حدود 4207 متر از آن بالاتر از سطح دریاست. NOAA مائونا کیا را بلندترین کوه از پایه تا قله معرفی می کند.
بنابراین می توان سه «بلندترین» را در نظر گرفت:
اورست: بلندترین نقطه نسبت به سطح متوسط دریا
چیمبورازو: دورترین نقطه سطح زمین از مرکز زمین
مائونا کیا: بلندترین کوه از پایه تا قله
راز در شکل زمین است
شاید عجیب ترین بخش ماجرا این باشد که پاسخ این پرسش نه در ارتفاع کوه ها، بلکه تا حد زیادی در شکل خود زمین پنهان شده است.
زمین یک توپ کاملا گرد نیست. قطر زمین در ناحیه استوا بیشتر از قطر آن در امتداد قطب هاست. چرخش زمین باعث ایجاد این برآمدگی استوایی شده است. به همین دلیل، نقطه ای روی خط استوا از مرکز زمین فاصله بیشتری دارد تا نقطه ای با همان ارتفاع که در عرض جغرافیایی بالاتری قرار گرفته باشد.
چیمبورازو تقریبا در بهترین موقعیت ممکن برای بهره بردن از همین برآمدگی قرار گرفته است؛ در حالی که اورست در حدود 28 درجه شمالی واقع شده است.
به همین دلیل است که یک قله 6268 متری می تواند از مرکز زمین بیش از 2 کیلومتر دورتر از قله ای با ارتفاع تقریبا 8849 متر باشد.
اورست همچنان اورست است!
این تفاوت های هندسی چیزی از جایگاه افسانه ای اورست کم نمی کند. اورست همچنان بلندترین نقطه خشکی های زمین نسبت به سطح دریاست و صعود به آن یکی از مشهورترین چالش های تاریخ کوهنوردی به شمار می رود.
در 29 مه 1953، ادموند هیلاری از نیوزیلند و تنزینگ نورگای از نپال نخستین صعود موفق ثبت شده به قله اورست را انجام دادند.
از آن زمان، اورست به یکی از شناخته شده ترین نمادهای ماجراجویی و کوهنوردی در جهان تبدیل شده است. اما داستان «بلندترین کوه جهان» نشان می دهد که گاهی یک سوال ساده، به پاسخ ساده ای ختم نمی شود.
پس اگر کسی از شما پرسید «بلندترین کوه دنیا کدام است؟»، قبل از جواب دادن بهتر است یک سوال دیگر بپرسید:
از کجا اندازه می گیریم؟
