متیو هوئر، کارشناس ارشد مسائل بینالملل نشریه نیوعرب، در گزارشی به بررسی دلایل عقبنشینی دونالد ترامپ از حمله گسترده به ایران و ابهامهای باقیمانده درباره مسیر توافق پرداخته است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، شامگاه شنبه بار دیگر در واپسین لحظات از اجرای یک کارزار گسترده بمباران علیه ایران عقبنشینی کرد.
او با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد دستور حمله را لغو کرده است؛ تصمیمی که تنها چند ساعت پس از تهدید به تشدید چشمگیر درگیری پنجماهه با ایران اتخاذ شد.
ترامپ طی روزهای گذشته بارها هشدار داده بود که در صورت خودداری ایران از بازگشایی تنگه هرمز، ایالات متحده موجی گسترده از حملات هوایی را علیه اهداف ایرانی آغاز خواهد کرد.
همزمان، چند رسانه آمریکایی در پایان هفته گزارش دادند که رئیسجمهور آمریکا مجوز اجرای مرحله تازهای از عملیات نظامی را صادر کرده است.
شبکه «سیبیاس نیوز» نیز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که آمریکا و اسرائیل در حال هماهنگی برای اجرای یک عملیات مشترک هستند؛ عملیاتی که نیروگاههای برق و پالایشگاههای نفت ایران را در فهرست اهداف خود قرار داده است.
دونالد ترامپ نیز روز جمعه با لحنی تهدیدآمیز، بر آمادگی واشنگتن برای تشدید فشارهای نظامی تأکید کرد و گفت: «آنها را هدف قرار خواهیم داد؛ بسیار سخت هدف قرار خواهیم داد. سرانجام به نقطهای خواهند رسید که بگویند: دیگر نمیتوانیم تحمل کنیم.»
با این حال، تنها چند ساعت پس از انتشار گزارشها درباره آمادگی برای حمله، رئیسجمهور آمریکا از تغییر موضع خود خبر داد و اعلام کرد عملیات نظامی لغو شده است.
ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» مدعی شد توافقی برای پایان دادن به بحران در آستانه نهایی شدن قرار دارد.
او نوشت: «ایران و دیگر کشورهای خاورمیانه از ما خواستهاند که هرگونه حمله را متوقف کنیم، زیرا چارچوبهای یک توافق مورد توافق قرار گرفته است.»
ترامپ همچنین مدعی شد این توافق، «بازگشایی فوری، کامل و بدون قید و شرط تنگه هرمز و پایان یافتن تهدید هستهای ایران» را در بر خواهد گرفت.
این تحول، تازهترین نمونه از الگوی رفتاری دونالد ترامپ در مواجهه با بحرانهای بینالمللی به شمار میرود؛ الگویی که در آن رئیسجمهور آمریکا بارها پس از طرح تهدیدهای شدید و اعلام مواضع تهاجمی، در ادامه از اجرای آنها عقبنشینی کرده یا مسیر دیگری را در پیش گرفته است.
یکی از شاخصترین نمونههای این رویکرد به ماه آوریل بازمیگردد؛ زمانی که ترامپ با طرح تهدیدی کمسابقه از «نابودی تمدن ایران» سخن گفت، اما تنها یک روز بعد با برقراری آتشبس موافقت کرد.
نقش عربستان در منصرف کردن ترامپ
در همین حال، گزارشها حاکی از آن است که برخی از متحدان منطقهای واشنگتن در منصرف کردن دونالد ترامپ از اجرای حمله نقش مؤثری داشتهاند.
به گفته منابع آگاه، نگرانی اصلی این کشورها احتمال واکنش متقابل ایران و گسترش دامنه درگیری به سراسر منطقه خلیج فارس بوده است.
وبسایت «آکسیوس» به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد که محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در تماس تلفنی روز شنبه با دونالد ترامپ، نگرانی خود را نسبت به پیامدهای حملات احتمالی آمریکا علیه ایران ابراز کرده است.
این مقام آمریکایی گفت ولیعهد عربستان نسبت به خطر تشدید تنشها و بیثباتی بیشتر در منطقه هشدار داده است.
یک منبع آگاه دیگر نیز به آکسیوس گفت محمد بنسلمان در این گفتوگو از رئیسجمهور آمریکا خواسته است از هرگونه اقدامی که به تشدید رویارویی نظامی منجر شود، خودداری کند.
عربستان سعودی در روزهای گذشته بیش از هر زمان دیگری در معرض پیامدهای تشدید تنشهای منطقهای قرار گرفته است.
همزمان با افزایش احتمال رویارویی مستقیم میان تهران و واشنگتن، حوثیهای یمن و گروههای شیعه در عراق چندین حمله علیه تأسیسات نفتی عربستان انجام دادهاند؛ حملاتی که نگرانیها درباره گسترش دامنه درگیری را افزایش داده است.
رسانههای ایرانی نیز روز جمعه فهرستی از اهداف احتمالی در کشورهای حوزه خلیج فارس و اسرائیل منتشر کردند که به گفته آنها، در صورت حمله آمریکا به زیرساختهای غیرنظامی ایران، ممکن است در معرض حملات تلافیجویانه قرار گیرند.
این فهرست شامل بزرگترین میدانهای نفتی عربستان سعودی، امارات متحده عربی و کویت، شماری از پالایشگاههای مهم منطقه، تأسیسات گازی قطر و همچنین میدانهای گازی «لویاتان» و «تامار» اسرائیل در دریای مدیترانه بود.
در سطح دیپلماتیک نیز رایزنیها ادامه یافت. وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در گفتوگوی تلفنی روز شنبه با همتای سعودی خود تأکید کرده است تهران هرگونه حمله از سوی آمریکا یا اسرائیل را بیپاسخ نخواهد گذاشت و به آنچه «پاسخی قاطع و متناسب» خواند، متوسل خواهد شد.
هشدار پنتاگون درباره کاهش توان دفاعی
در کنار فشارهای دیپلماتیک، به نظر میرسد ارزیابیهای امنیتی و نظامی در داخل دولت آمریکا نیز در تصمیم نهایی برای لغو حمله نقش داشته است.
بر اساس گزارشها، نگرانی درباره نحوه واکنش احتمالی ایران و توان نیروهای آمریکایی برای مدیریت پیامدهای یک درگیری گسترده، از جمله عواملی بوده که کاخ سفید را به بازنگری در گزینه نظامی واداشته است.
چند مقام آمریکایی که با روزنامه واشنگتن پست گفتوگو کردهاند، اعلام کردهاند ژنرال الکسیوس گرینکویچ، فرمانده نیروهای آمریکا در اروپا، این هفته در نامهای به مقامهای دولت هشدار داده است که نیروهای تحت فرمان او دیگر از تجهیزات کافی برای ادامه پشتیبانی دفاعی از اسرائیل برخوردار نیستند.
به گفته این منابع، گرینکویچ در نامه خود به پنتاگون تأکید کرده است در صورت اختصاص نیافتن یک ناوشکن دیگر به منطقه، ناچار خواهد بود میان حفظ توان دفاعی ایالات متحده و ادامه پشتیبانی از اسرائیل، یکی را در اولویت قرار دهد.
در هفتههای اخیر، شماری از مقامهای نظامی و تحلیلگران آمریکایی نسبت به کاهش ذخایر مهمات دفاعی ایالات متحده هشدار دادهاند؛ موضوعی که به گفته آنان، توان واشنگتن برای مقابله با حملات احتمالی ایران در صورت گسترش درگیری را با پرسشهای جدی مواجه کرده است.
به گفته این کارشناسان، از زمان آغاز جنگ، ایالات متحده و متحدانش در منطقه خلیج فارس هزاران موشک رهگیر را برای مقابله با موشکهای بالستیک و پهپادهای ایرانی به کار گرفتهاند؛ روندی که فشار قابل توجهی بر ذخایر سامانههای پدافندی آمریکا وارد کرده است.
پس از برقراری آتشبس در ماه آوریل، چند مرکز مطالعاتی و تحلیلگران دفاعی نیز نسبت به کاهش موجودی موشکهای رهگیر سامانههای پدافند هوایی «پاتریوت» و «تاد» هشدار دادند.
برآوردهای منتشرشده نشان میدهد بازسازی کامل این ذخایر، با توجه به ظرفیت فعلی تولید صنایع دفاعی آمریکا، دستکم سه سال زمان خواهد برد.
ابهام در مسیر توافق
در مقابل، مقامهای ایرانی تأکید کردهاند تا زمان موافقت ایالات متحده با پایان دادن به جنگ، تنگه هرمز همچنان بسته خواهد ماند و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی نیز برای پاسخ به هرگونه اقدام نظامی احتمالی در آمادهباش کامل قرار دارند.
خبرگزاری فارس به نقل از یک منبع نزدیک به تیم مذاکرهکننده ایران گزارش داد: «تا زمانی که ایالات متحده به اقدامات خصمانه خود ادامه دهد، تنگه هرمز بسته خواهد ماند.»
همزمان، مقامهای ایرانی ادعای دونالد ترامپ مبنی بر درخواست تهران برای لغو حمله آمریکا را رد کردند.
خبرگزاری مهر روز یکشنبه به نقل از منابع نظامی ایران نوشت این ادعا «چیزی جز یک دروغ تازه» نیست و تأکید کرد جمهوری اسلامی هیچ درخواستی برای توقف عملیات نظامی آمریکا مطرح نکرده است.
با وجود ادعای دونالد ترامپ درباره نزدیک بودن یک توافق، هنوز مشخص نیست رئیسجمهور آمریکا در پیام خود در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» به چه چارچوب یا مفاد مشخصی اشاره کرده است.
هرچند پاکستان و قطر، بهعنوان دو میانجی اصلی، همراه با شماری دیگر از کشورهای منطقه تلاش کردهاند دو طرف را به کاهش تنش و بازگشت به مسیر دیپلماسی ترغیب کنند، تاکنون هیچ نشانهای از ازسرگیری مذاکرات مستقیم میان تهران و واشنگتن مشاهده نشده است.
تفاهمنامهای که دو طرف در ماه ژوئن بر سر آن به توافق رسیده بودند، ماه گذشته فروپاشید و هر یک، دیگری را به نقض تعهدات متهم کرد.
از اواسط ماه ژوئیه نیز چرخه درگیریها بار دیگر وارد مرحلهای تازه شد؛ بهگونهای که آمریکا مواضع نظامی ایران در نزدیکی تنگه هرمز را هدف قرار داد و در مقابل، ایران نیز حملاتی را علیه پایگاههای نظامی آمریکا و برخی زیرساختهای غیرنظامی در کشورهای حوزه خلیج فارس انجام داد.
