گسترش خدمات غیرحضوری بانکی در سالهای اخیر از سطح یک امکان رفاهی عبور کرده و به ضرورتی برای مدیریت دقیقتر حسابها، کاهش هزینههای شبکه بانکی و افزایش شفافیت مالی تبدیل شده است. برنامه بانک مرکزی برای رونمایی از سامانه متمرکز «حسام» در شهریورماه نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ سامانهای که قرار است مشاهده، ساماندهی و بستن حسابهای مازاد را برای اشخاص حقیقی در یک بستر واحد ممکن کند.
اهمیت بیشتر یافتن خدمات غیرحضوری بانکی را باید در چند متغیر همزمان جستوجو کرد. نخست آنکه تعداد حسابهای بانکی در کشور بالاست و بخشی از این حسابها سالها بدون استفاده باقی ماندهاند. این حسابهای راکد، در ظاهر فقط یک داده ثبتشده در شبکه بانکی هستند، اما در عمل میتوانند منشأ ریسکهای مختلف باشند؛ از سوءاستفاده مالی و اجاره حساب گرفته تا پیچیدگی در رسیدگیهای مالیاتی، قضایی و اجرایی. در چنین شرایطی، هرچه امکان مدیریت متمرکز و آنلاین حسابها بیشتر شود، احتمال تداوم این ریسکها کمتر خواهد شد.
سامانه «حسام» از این منظر، صرفاً یک خدمت جدید بانکی نیست؛ بلکه بخشی از تلاش سیاستگذار پولی برای ساماندهی شبکه حسابهای اشخاص حقیقی به شمار میرود. این سامانه به کاربران اجازه میدهد فهرست کامل حسابهای خود را در بانکهای مختلف مشاهده کنند، حسابهای فعال و بلااستفاده را از یکدیگر تفکیک کنند و درباره نگهداری یا بستن آنها تصمیم بگیرند. چنین امکانی برای بسیاری از شهروندان اهمیت دارد، زیرا تعدد حسابها در گذر زمان، بهویژه در نتیجه تغییر شغل، دریافت تسهیلات، افتتاح حساب برای یارانه، حقوق یا خدمات مختلف، باعث شده است برخی افراد حتی تصویر دقیقی از همه حسابهای خود نداشته باشند.
اهمیت خدمات غیرحضوری در این حوزه، تنها به سهولت دسترسی محدود نمیشود. در الگوی سنتی، بستن یک حساب بانکی یا انتقال مانده آن معمولاً مستلزم مراجعه حضوری، صرف زمان، تکمیل فرم و پیگیریهای مکرر بود. این فرایندها علاوه بر تحمیل هزینه به مردم، بار عملیاتی بالایی نیز به شعب وارد میکرد. اما در مدل جدید، کاربر پس از احراز هویت میتواند در یک درگاه واحد، وضعیت حسابهای خود را ببیند، درخواست بستن حسابهای غیرضروری را ثبت کند و در صورت وجود موجودی، مبلغ را به حساب منتخب خود منتقل کند. کاهش مراجعات حضوری در این الگو، هم به نفع مشتری است و هم به نفع شبکه بانکی که به سمت دیجیتالیسازی خدمات حرکت میکند.
از منظر نظارتی نیز خدمات غیرحضوری اهمیت مضاعفی یافتهاند. هر حساب بانکی فعال میتواند در گردشهای مالی، رصدهای مالیاتی و حتی پروندههای حقوقی اثرگذار باشد. در صورتی که از یک حساب قدیمی یا فراموششده سوءاستفاده شود، مسئولیت اولیه متوجه صاحب حساب خواهد بود. بنابراین، امکان شناسایی و بستن حسابهای بلااستفاده نهتنها به مدیریت بهتر امور شخصی کمک میکند، بلکه میتواند در کاهش بسترهای پولشویی، مقابله با اجاره حساب و محدود کردن سوءاستفاده از حسابهای رهاشده نیز مؤثر باشد. به بیان دیگر، خدمات غیرحضوری در اینجا کارکردی فراتر از «راحتی» پیدا میکنند و به ابزار پیشگیری از ریسک تبدیل میشوند.
راهاندازی «حسام» همچنین با هدف بهبود کیفیت دادههای بانکی قابل تحلیل است. زمانی که حسابهای مازاد و بدون کارکرد در شبکه بانکی انباشته میشوند، تصویر واقعی از تعداد حسابهای فعال، الگوهای استفاده و حتی بخشی از دادههای مرتبط با نقدینگی دچار اختلال میشود. پالایش تدریجی این حسابها میتواند به دقیقتر شدن دادهها، ارتقای حاکمیت اطلاعات مالی و کاهش هزینههای اداری بانکها منجر شود. در سطح کلان، چنین ابزارهایی به سیاستگذار امکان میدهند تصویر شفافتری از رفتار شبکه بانکی و مشتریان داشته باشد.
در سازوکار پیشبینیشده برای «حسام»، کاربر پس از ورود، حسابهای خود را بررسی میکند و برای حسابهای مازاد درخواست بستن ثبت میکند. سپس درخواست به بانک مربوطه ارسال میشود تا از نظر حقوقی، قضایی، اجرایی و تعهدات بانکی بررسی شود. اگر مانعی مانند انسداد، بدهی، تعهدات قراردادی یا محدودیت قانونی وجود نداشته باشد، بانک فرایند بستن حساب را انجام میدهد. در صورت وجود مانده نیز مبلغ به حساب معرفیشده از سوی صاحب حساب منتقل میشود. این فرایند نشان میدهد که خدمات غیرحضوری، در عین سادهسازی تجربه کاربر، همچنان در چارچوب کنترلهای قانونی و نظارتی عمل میکنند.
کارشناسان بانکی معتقدند پررنگ شدن این خدمات، بخشی از تغییر الگوی حکمرانی در نظام بانکی است؛ تغییری که در آن مراجعه حضوری برای امور پایه باید به حداقل برسد و شعب بیشتر بر خدمات تخصصیتر متمرکز شوند. در این میان، سامانههایی مانند «حسام» میتوانند نقش واسط میان مشتری، بانک و نهاد ناظر را ایفا کنند؛ نقشی که هم شفافیت را بیشتر میکند، هم هزینه را کاهش میدهد و هم امنیت مالی خانوارها را ارتقا میبخشد.
با این حال، موفقیت این مسیر به چند شرط وابسته است؛ از جمله اطلاعرسانی دقیق به مردم، طراحی ساده و امن سامانه، احراز هویت مطمئن، پاسخگویی بانکها به درخواستهای ثبتشده و اطمینانبخشی درباره حفظ دادههای شخصی. اگر این الزامات بهدرستی تأمین شود، خدمات غیرحضوری بانکی میتوانند در سالهای آینده به یکی از پایههای اصلی اصلاح ساختار شبکه بانکی کشور تبدیل شوند.
بر این اساس، اهمیت بیشتر یافتن خدمات غیرحضوری بانکی را باید نتیجه همزمان چند نیاز دانست: نیاز مردم به مدیریت سادهتر حسابها، نیاز بانکها به کاهش هزینههای عملیاتی و نیاز نهاد ناظر به شفافیت بیشتر و کنترل ریسک. سامانه «حسام» در صورت اجرای موفق، میتواند نمونهای از این همپوشانی باشد؛ جایی که سهولت خدمترسانی با الزامات نظارتی و امنیت مالی در یک بستر واحد جمع میشود.
