محمد طولابی پژوهشگر
هر توقفی در یک رویارویی نظامی را نمیتوان نشانه پایان بحران یا آغاز صلح پایدار دانست. در مناسبات بینالملل، گاه سکوت میدان، مقدمه تحرک بیشتر در عرصه سیاست، دیپلماسی و بازآرایی قدرت است. از این منظر، کاهش یا توقف موقت درگیری میان ایران و آمریکا را نیز باید فراتر از تحولات میدانی و در چارچوب محاسبات کلان راهبردی تحلیل کرد.
در سیاست خارجی ایالات متحده، استفاده همزمان از قدرت نظامی، فشار اقتصادی و دیپلماسی، سه ضلع یک راهبرد واحد را تشکیل میدهد. تغییر در یکی از این ابزارها، الزاماً به معنای تغییر هدف نیست؛ بلکه گاه تنها روش دستیابی به همان هدف دستخوش تحول میشود. از همین رو، کاهش تنش نظامی را نباید به منزله عقبنشینی از اهداف راهبردی واشنگتن تلقی کرد.
در کنار تحولات میدان، متغیرهای داخلی آمریکا نیز در تصمیمسازیهای کاخ سفید نقش مهمی ایفا میکنند. نزدیک شدن به فضای رقابتهای انتخاباتی، دولتها را ناگزیر میکند میان نمایش اقتدار و پرهیز از ورود به جنگی فرسایشی و پرهزینه تعادل برقرار کنند. تجربه نشان داده است که افکار عمومی آمریکا نسبت به جنگهای طولانی حساس است و هر بحرانی که فشار اقتصادی یا هزینههای انسانی را افزایش دهد، میتواند بر فضای سیاسی داخلی اثرگذار باشد. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران بر این باورند که مدیریت ذخایر تسلیحاتی پیشرفته نیز یکی از مؤلفههای مهم در محاسبات نظامی واشنگتن است.
سامانههای پدافندی و موشکهای رهگیر، از جمله پاتریوت، صرفاً برای یک جبهه عملیاتی طراحی نشدهاند، بلکه بخشی از آمادگی راهبردی آمریکا برای مواجهه با بحرانهای احتمالی در دیگر مناطق جهان به شمار میروند. در شرایطی که رقابت با قدرتهایی چون چین و روسیه همچنان ادامه دارد و تنش در شبهجزیره کره نیز همواره یکی از نگرانیهای امنیتی آمریکاست، حفظ این ظرفیتها میتواند بخشی از ملاحظات تصمیمگیران نظامی باشد. همزمان، وقفه در درگیریها فرصت مناسبی برای تحرکات دیپلماتیک نیز فراهم میکند.
آمریکا در چنین مقاطعی معمولاً میکوشد از طریق رایزنی با متحدان خود، اختلافات را کاهش داده، ائتلافهای سیاسی و امنیتی را تقویت کند و با ایجاد اجماع بینالمللی، قدرت چانهزنی خود را افزایش دهد. در بسیاری از پروندههای بینالمللی، موفقیت یک راهبرد تنها به توان نظامی وابسته نیست، بلکه میزان همراهی شرکا و متحدان نیز در سرنوشت آن نقش تعیینکننده دارد.
در کنار این مؤلفهها، فشار اقتصادی همچنان یکی از ابزارهای اصلی سیاست آمریکا محسوب میشود. برخی ناظران معتقدند استمرار تحریمها، علاوه بر اهداف اقتصادی، با این امید دنبال میشود که افزایش فشارهای معیشتی بتواند بر فضای اجتماعی و محاسبات سیاسی در داخل ایران نیز اثر بگذارد. البته تحقق چنین فرضیهای، در صورت وجود، به عوامل متعددی بستگی دارد و نمیتوان درباره نتایج آن با قطعیت سخن گفت. در مقابل، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که معادلات منطقهای بهمراتب پیچیدهتر از آن است که تنها با ابزار نظامی یا اقتصادی تعیین تکلیف شوند. هرچه بحرانها ابعاد گستردهتری پیدا میکنند، نقش بازدارندگی، دیپلماسی، اقتصاد و ائتلافسازی نیز پررنگتر میشود.
به همین دلیل، آنچه امروز در ظاهر آرامش نسبی به نظر میرسد، ممکن است تنها مرحلهای از بازآرایی راهبردها برای ورود به فصل بعدی رقابت باشد. واقعیت آن است که آینده روابط تهران و واشنگتن نه صرفاً در میدان نبرد، بلکه در تلاقی سیاست، اقتصاد، امنیت و دیپلماسی رقم خواهد خورد. تا زمانی که اختلافات بنیادین میان دو کشور پابرجاست، هر وقفهای در تنش را باید بیش از آنکه پایان یک بحران دانست، فرصتی برای بازتعریف ابزارها و تنظیم دوباره موازنه قدرت تلقی کرد. در این میان، آنچه تغییر میکند، شیوه عمل بازیگران است، نه لزوماً اهداف آنان.
