تاریخ استبداد - همدلی

  انقلاب مشروطه یا انقلاب مشروطیت یکی از مهمترین رویداد اجتماعی_سیاسی تاریخ ایران است که هر چند به نتیجه‌ای دلخواه مرسید اما این رخداد سبب شد نظام فرمانروایی ایران از سلطنت مطلقه به پادشاهی مشروطه تغییر کند و به تشکیل مجلس قانون‌گذاری و تدوین قانون اساسی بیانجامد. مشروطه در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار از آذر ۱۲۸۴ خورشیدی شروع شد و در مرداد ۱۲۸۵ به سرانجام رسید اما سلسله حوادث پس از آن سبب شد مشروطه در ادامه و پس از صدور فرمان مشروطیت، به نتیجه‌ی دلخواه منجر نشود. تاریخچه فشرده از مبارزات مشروطه خواهی منظور از مشروطه یا مشروطیت بدین معناست که سلطنت پادشاه و حاکمیت دستگاه‌های حکومتی باید محدود مستند و مشروط به قانون اساسی باشد قانون اساسی قانون مادر و بنیاد سایر قوانین است که نباید با آن تعارض و مخالفتی داشته باشند . چندین عامل در شکل‌گیری و پیروزی نهضت مشروطه موثر بودند : ۱- تجربه مردم و روحانیت مبارز در جنبش تنباکو علیه دربار ناصری و دولت بریتانیای کبیر. ۲- جور و ستم قاجاریان به ویژه در دوره ناصری و عمال و حکام آنها در ایالات و ولایات که منجر می‌شد به اخذ مالیات‌ها و باج و خراج‌های سنگین ، فساد محاکم شرع و… کافیست یک نمونه را اشاره کنیم : “حاکم کرمان چشم طمع به املاک موروثی میرزا رضای کرمانی دوخت . دادخواهی وی در کرمان به جایی نرسید به تهران آمد باز هم نرسید پس تصمیم به ترور ناصرالدین شاه در حرم عبدالعظیم گرفت سال ۱۲۷۰ شمسی ولیعهد که حاکم تبریز بود به تهران آمد . مظفرالدین میرزا به زودی تاج پادشاهی بر سر می‌نهد مظفرالدین برخلاف پدرش ناصرالدین و پسرش محمدعلی شاه شخصی نرمخو و سلیم النفس بود وگرنه زیر بار صدور فرمان مشروطه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ نمی‌رفت” ۳- نفوذ بی‌سابقه عمال بریتانیا در ارکان حکومت ناصری حتی تا سراپرده مهد علیا مادر ناصرالدین. ۴- اتحاد و همفکری روشنفکران تحصیل کرده اروپا و روحانیت مبارز در داخل و عتبات عالیات . از یک سال و اندکی پیش از پیروزی مشروطیت، جرقه انقلاب زده شد و به زودی سراسر کشور را درنوردید. تا اینکه در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ فرمان انتخابات و تشکیل اولین دوره مجلس شورای ملی صادر شد . فردای آن روز هم فرمان مشروطیت به دست خط احمد قوام جوان که در ۳۰ تیر ۱۳۳۱ به عنوان نخست وزیر فرمان کشتار شهدای ۳۰ تیر را صادر کرد به امضاء مظفرالدین شاه رسید از این تاریخ تا اسفند ماه همان سال انتخابات مجلس اول شورا انجام شد و متن اولیه قانون اساسی در ۵۱ اصل به تصویب رسید جالب اینکه چون شاه در بستر بیماری بود، شب همان روز بدرود حیات گفت. چون این قانون با شتاب تدوین شده بود در سال ۱۲۸۶ متممی در ۱۰۷ اصل تدوین، تصویب و به امضا محمدعلی شاه رسید این دو متن با اقتباس از قانون اساسی بلژیک و فرانسه و با ترکیبی از ویژگی‌های بومی، تدوین شده بود. طولی نکشید که برخی از روحانیون متفق با دربار شاه در مقابل این قانون قد علم کردند. سران انقلاب در ابتدا سه روحانی سرشناس تهران به عبارت سید محمد طباطبایی، سید عبدالله بهبهانی، شیخ فضل الله نوری و در عتبات عالیات آخوند خراسانی ، عبدالله مازندرانی و میرزا خلیل تهرانی بودند از روشنفکران تحصیل کرده اروپا دو پسر صدراعظم (موتمن الملک) حسین و حسن پیرنیا ، صنیع الدوله ، حسن تقی‌زاده و … پیشگامان انقلاب بودند . به هنگام بحث بر سر اصول متمم قانون اساسی مناظره و مشاجره بین مشروطه خواهان و مشروعه خواهان به رهبری شیخ فضل الله نوری بالا گرفت شیخ به تعدادی از اصول اشکال می‌گرفتند: در مجلس مسلمین نباید کفار از قبیل بابیه ، یهود ، مسیحی ، زرتشتی و….. حضور داشته باشند چون چه بسا موجب مفسده باشند مخالفت با آموزش اجباری و مدرن مخالفت با اصل تفکیک و استقلال قوای سه گانه مخالفت با تساوی حقوق افراد ملت به ویژه مسلمان و غیر مسلمان زن و مرد و… مرحوم شیخ دو سال و اندی به مبارزه‌ای سخت و طاقت فرسا دست زد و موفق شدند موافقانی به ویژه در تهران اصفهان آذربایجان زنجان، به گرد خود آورد تحسنشان به ویژه در میدان توپخانه بست نشینی‌شان در حرم عبدالعظیم مرحوم شیخ را غره نمود نتیجه این تلاش‌ها تز مشروطه‌ی مشروعه بود : راستش این تز به خیلی از ابهامات پاسخ نمی‌دهد شیخ معتقد بودند که با وجود شرع مقدس نیازی به قانونگذاری بشری نیست پس چگونه است که به اصرار و پافشاری ایشان، در مجلس هیئتی از مجتهدین تراز اول ناظر مصوبات مجلس باشند که در مغایرت و مخالفت با شرع، قانونی وضع نشود . آیا در مشروطه‌ی مشروعه موجودی به نام پادشاه وجود دارد؟ چه نقشی خواهد داشت؟ آیا تمامی اختیارات قوای سه گانه و پادشاه در عالمان دینی متمرکز خواهد شد؟ و … تلاش نهایتا بی ثمر مشروعه‌خواهان به اینجا رسید که طرفداران مرحوم شیخ در کوچه و خیابان راه می‌افتادند و شعار می‌دادند : ( ما شرع نبی خواهیم … مشروطه نمی‌خواهیم ) شوربختانه پس از سقوط و تصرف تهران توسط مجاهدان گیلان به فرماندهی سپهدار اعظم و مجاهدان بختیاری به فرماندهی سردار اسعد در ۲۲ تیر ۱۲۸۸ ، یپرم خان رئیس جدید شهربانی به دستور هیئت انقلاب به درب خانه شیخ رفته او را بازداشت سپس محاکمه‌ای عجولانه و نهایت به مرگ محکوم کردند !! حکم در میدان توپخانه در نیمه مرداد اجرا شد . هیاهوی مشروطه نمی‌خواهیم آرام گرفت شاید بتوان گفت که خواسته مرحوم شیخ در قالب یک نوع حکومت تئوکراتیک یا همان حکومت خالص شیعی قابل تفسیر باشد . تقابل محمدعلی شاه با مشروطه خواهان در سال ۱۲۸۷ به ویژه دوم تیر ماه ۱۲۸۷ به درگیری‌های خونین منجمله به توپ بستن مجلس نوپا توسط قزاقان روسی و ایرانی به سرکردگی لیاخوف و کشتار عده زیادی منجر شد حدود ۲۰ تن از انقلابیون تندرو به زودی اعدام می‌شوند در این میان روزنامه نگارانی انقلابی چون ملک المتکلمین و جهانگیرخان صور اسرافیل و….. وجود داشتند . سرشناسان دیگری چون استاد علی اکبر دهخدا پنهان شدند یا به سفارتخانه‌های خارجی پناه بردند بلندگوی انقلاب یعنی سید جمال الدین واعظ پدر محمدعلی جمالزاده اولین داستان نویس ایرانی به بروجرد نزدیکی از دوستانش پناه برد غافل از اینکه جانش را می‌ستاند . روزنامه‌ها و انجمن‌ها و… تعطیل شدند . در عوض شبنامه‌ها رواج یافتند. بی‌جهت نیست که به این دوره استبداد صغیر گفته می‌شود دیری نگذشت که با ظهور رضاخان این بار استبداد کبیر پهلوی‌ها وجود یافت البته منهای شهریور ۱۳۲۰ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که یک نوع دموکراسی نسبی برقرار بود . حال سری به تبریز و آذربایجان بزنیم شاید بپرسید که چرا ستار و باقر و مجاهدان تبریز که گفته می‌شود حدود ۲۱ هزار نفر بودند در محاصره و تصرف تهران به کمک گیلانیان و بختیاری‌ها نیامدند . جواب این است که چون آذربایجان سر ایران محسوب می‌شد و می‌شود برای قوای دولتی و قزاقان روسی حائز اهمیت فراوان بود آذربایجان به ویژه تبریز مشکلات خاص خود را داشت از یک طرف مخالفان مشروطه ، محاصره و اشغال تبریز توسط قوای دولتی و قزاقان روس راهزنان و میوه‌چینان و … مختصات برجسته قانون اساسی مشروطه: ۱- حق حاکمیت ملی از طریق انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی انتخابات مجلس شورای ملی که به نخست وزیر و وزرای پیشنهادی رای اعتماد یا عدم اعتماد یا نهایتاً استیضاح می‌دهد . ۲- شاه سلطنت می‌کند و نه حکومت مسئولیتی ندارد چون اختیاراتی ندارد . ۳- استقلال قوای سه گانه : ممنوعیت دخالت شاه در هر یک از این قوا عدم دخالت هر یک از این قوا در دیگری ۴- حقوق ملت یا همان حقوق بشر که رکن رکین مشروطیت است . حقوق ملت چند مجموعه و ده‌ها زیر مجموعه دارد آزادی‌ها شامل : ۱-آزادی انتخابات : هر کس بخواهد می‌تواند نامزد شود و هر کس بخواهد یا نخواهد شرکت کند یا نکند آزاد است و هیچ حرجی بر وی نیست آزادی احزاب و انجمن‌ها آزادی قلم ، آزادی انتخاب شغل ، آزادی رفت و آمد مگر اینکه مجلس حکومت نظامی اعلام کند و… ۲- حقوق سیاسی ، قضایی ، اجتماعی و اقتصادی و…. ۳- ممنوعیت‌ها شامل منع تفتیش عقاید ، منع اذیت و آزار و شکنجه برای گرفتن اقرار از متهم ، منع بازداشت غیرقانونی افراد و…. ۴- مساوات یا برابری حقوق کلیه آحاد ملت و مقامات حکومتی از جمله شاه نخست وزیر وزرا استانداران و و هیچ گونه مزیت و برتری نسبت به آحاد ملت ندارند همچنان که کلیه اقوام و ایلات ، اقلیت‌های دینی زبانی و نژادی و و و از حقوق مساوی برخوردارند . سرنوشت مبارزان سرشناس: اولین شهید انقلاب در همان ابتدای شروع طلبه‌ای جوان بود که در تظاهرات بازار تهران به شهادت رسید به نام عبدالحمید . شهید بزرگ شیخ فضل الله نوری که توضیح دادیم جان خود را فدای مشروعه خواهی داد . آیت الله سید عبدالله بهبهانی شخص اول یا دوم مشروطه مدت کوتاهی پس از شیخ توسط کریم دوانگر عضو کمیته سری مجازات ترور و شهید شد سردار بزرگوار ستارخان که حاضر نبود مجاهدین آذربایجان خلع سلاح شوند از ناحیه پا شدیداً زخمی شد و بر اثر همین زخم بدرود حیات گفت . آیت الله سید حسن مدرس ، سردار اسعد بختیاری . شاعر جوان انقلاب میرزاده عشقی ، سردار جنگل میرزا کوچک خان که سال‌ها بعد به دستور رضا شاه کشته شدند . حیدر خان عمو اوغلی از سران جنگل که به دست یکی از یاران میرزا کشته شد موسوم به بمب ساز انقلاب سید جعفر پیشه وری که پس از آشوب آذربایجان به شوروی گریخت و در آنجا به دستور اربابانش کشته شد و اشخاص دیگری .