جامعه‌ای در «انتظار»؛ زندگی به «احتمال» - همدلی

  جامعه ایرانی امروز فقط با گرانی و مشکلات اقتصادی دست‌وپنجه نرم نمی‌کند؛ مساله مهم‌تر، زندگی کردن در شرایطی است که آینده دائماً نامطمئن به نظر می‌رسد. هر روز ممکن است خبری درباره افزایش قیمت بنزین، تغییر نرخ ارز، تشدید تحریم‌ها، احتمال آغاز دوباره جنگ، اختلال در تأمین کالا یا تصمیمی اقتصادی منتشر شود و زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، انسان فقط با یک مشکل اقتصادی یا سیاسی مواجه نیست؛ بلکه با چیزی به مراتب عمیق‌تر روبه‌روست: فرسایش امنیت روانی. این روزها حتی اخباری که هنوز به واقعیت تبدیل نشده‌اند نیز می‌توانند بر رفتار مردم اثر بگذارند. شایعه افزایش قیمت بنزین، به‌تنهایی می‌تواند مردم را نگران کند؛ خبر احتمال تشدید درگیری نظامی می‌تواند خانواده‌ها را نسبت به آینده فرزندانشان مضطرب سازد و اخبار مربوط به تورم و کاهش قدرت خرید، احساس ناامنی اقتصادی را افزایش دهد. گزارش‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که موضوع قیمت سوخت در ایران به یکی از کانون‌های نگرانی عمومی تبدیل شده و حتی ابهام درباره تصمیمات دولت می‌تواند بر تورم انتظاری و احساس امنیت روانی جامعه اثر بگذارد. از سوی دیگر، تداوم تنش نظامی در منطقه، نگرانی از بازگشت یا تشدید جنگ را نیز زنده نگه داشته است؛ به‌ویژه آنکه تحولات مربوط به جنگ ایران و آمریکا و وضعیت تنگه هرمز همچنان بر فضای سیاسی و اقتصادی منطقه سایه افکنده است. اما پرسش اساسی این است: ادامه چنین وضعیتی چه اثری بر روان جامعه ایرانی خواهد گذاشت؟ جامعه فقط از جنگ نمی‌ترسد؛ از «انتظار جنگ» نیز آسیب می‌بیند. در روان‌شناسی، میان مواجهه با یک حادثه و قرار گرفتن طولانی‌مدت در انتظار حادثه تفاوت مهمی وجود دارد. انسان در برابر یک خطر مشخص، واکنش دفاعی نشان می‌دهد؛ اما وقتی خطر نامشخص، طولانی و غیرقابل پیش‌بینی باشد، سیستم اضطراب می‌تواند برای مدت طولانی فعال بماند. به بیان ساده، ممکن است جنگی در کار نباشد، اما اگر فرد هر شب با این پرسش بخوابد که «فردا چه اتفاقی می‌افتد؟»، بدن و ذهن او عملاً در وضعیت آماده‌باش قرار می‌گیرد. این وضعیت اگر کوتاه‌مدت باشد، قابل تحمل است؛ اما اگر هفته‌ها و ماه‌ها ادامه پیدا کند، می‌تواند به فرسودگی روانی، تحریک‌پذیری، اختلال خواب، کاهش تمرکز، بدبینی و کاهش توان تصمیم‌گیری منجر شود. جامعه‌ای که دائماً در وضعیت «منتظر خبر بد» قرار دارد، به تدریج بخشی از انرژی روانی خود را که باید صرف کار، تحصیل، خلاقیت، تربیت فرزند و ارتباط اجتماعی شود، صرف پیش‌بینی خطر می‌کند. این همان جایی است که مساله از یک نگرانی فردی عبور کرده و به یک مساله اجتماعی تبدیل می‌شود. اخبار مختلف این روزها ما را احاطه کرده به ویژه اخبار گرانی. کارشناسان معتقدند گرانی فقط سفره مردم را کوچک نمی‌کند؛ احساس آینده‌داری را نیز تضعیف می‌کند.‌ این را همه تایید می‌کنند که اقتصاد و روان انسان از یکدیگر جدا نیستند. وقتی قیمت‌ها به صورت مداوم تغییر می‌کنند، فرد دیگر نمی‌تواند برای ماه آینده خود برنامه‌ریزی کند. خانواده‌ای که نمی‌داند هزینه مسکن، خوراک، حمل‌ونقل یا درمان در چند ماه آینده چقدر خواهد بود، با نوعی «نااطمینانی مزمن» مواجه می‌شود. در چنین شرایطی، حتی فردی که امروز توان تأمین نیازهای خود را دارد، ممکن است نگران فردای خود باشد. این نکته بسیار مهم است: فقر اقتصادی تنها به معنای نداشتن پول نیست؛ نااطمینانی اقتصادی نیز می‌تواند سلامت روان را تحت تأثیر قرار دهد. وقتی شهروند احساس کند تلاش او برای حفظ سطح زندگی‌اش دائماً توسط تورم و بی‌ثباتی اقتصادی خنثی می‌شود، ممکن است به تدریج احساس درماندگی پیدا کند و اگر این احساس در مقیاس وسیع شکل بگیرد، جامعه با پدیده‌ای خطرناک روبه‌رو می‌شود: کاهش امید به آینده. شاید یکی از نگران‌کننده‌ترین اتفاقات این باشد که جامعه به اضطراب عادت کند. ممکن است ابتدا یک خبر جنگی یا اقتصادی مردم را برای چند روز نگران کند، اما پس از مدتی، اخبار بد به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شوند. این وضعیت ظاهراً نشانه سازگاری است، اما الزاماً چنین نیست. انسان ممکن است به فشار عادت کند، اما این به معنای بی‌اثر بودن فشار نیست. گاهی اضطراب از شکل آشکار خود خارج می‌شود و در قالب خشم، پرخاشگری، بی‌حوصلگی، کناره‌گیری اجتماعی، کاهش اعتماد و بی‌تفاوتی ظاهر می‌شود. جامعه‌ای که مدت زیادی تحت فشار روانی قرار دارد، ممکن است آستانه تحمل پایین‌تری پیدا کند؛ یک خبر کوچک می‌تواند واکنش بزرگی ایجاد کند، زیرا فرد صرفاً به آن خبر واکنش نشان نمی‌دهد، بلکه بار انباشته ماه‌ها و سال‌های گذشته نیز در واکنش او حضور دارد. به هر روی آنچه واضح و مبرهن است اینکه ظرفیت روانی جامعه نیز مانند منابع اقتصادی کشور محدود است.نمی‌توان بی‌نهایت بر جامعه فشار وارد کرد و انتظار داشت سلامت روان، اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی بدون آسیب باقی بماند. به طور طبیعی حاکمیت در سطح کلان باید راه حل مناسبی برای چنین معضلی دربیابد.‌ در گام نخست باید واقعیت روانی جامعه را پذیرفت.نباید تصور کنیم که مردم صرفاً با شنیدن اینکه «نگران نباشید» آرام خواهند شد. امنیت روانی با شعار ساخته نمی‌شود؛ با کاهش واقعی ابهام و افزایش اعتماد ساخته می‌شود. دولت و نهادهای مسئول باید درباره مسائل حساس اقتصادی، به‌ویژه موضوعاتی مانند بنزین، ارز، کالاهای اساسی و برنامه‌های اقتصادی، با مردم شفاف صحبت کنند. اگر تصمیمی در دست بررسی است، باید چارچوب آن روشن باشد. اگر تصمیمی گرفته نشده، باید همین موضوع صریحاً اعلام شود. جامعه بیش از هر چیز از ابهام و غافلگیری آسیب می‌بیند. به عنوان یک وظیفه‌ی ملی گام‌بعد بر عهده‌ی رسانه‌هاست.رسانه‌ها باید میان «اطلاع‌رسانی» و «اضطراب‌آفرینی» تفاوت قائل شوند. رقابت برای انتشار سریع‌تر خبر نباید به قیمت افزایش اضطراب عمومی تمام شود. انتشار شایعات، تیترهای هراس‌انگیز و اخبار تأییدنشده می‌تواند هزینه اجتماعی داشته باشد. گام سوم این است که، جامعه باید امکان دسترسی آسان‌تر به خدمات سلامت روان داشته باشد. در شرایط پرتنش، حمایت روان‌شناختی نباید یک کالای لوکس تلقی شود. و چهارم، مهم‌تر از همه، باید به مردم چشم‌انداز داد. انسان می‌تواند سختی را تحمل کند اگر بداند این سختی پایان و مسیر مشخصی دارد. آنچه انسان را فرسوده می‌کند، الزاماً شدت مشکل نیست؛ گاهی بی‌پایان و نامعلوم بودن آن است. مردم بیش از هر چیز به «اطمینان از فردا» نیاز دارند.