دکتر علی کریمی مله دانشپژوه علوم سیاسی
چند هفته پیش، در جستوجوی آثاری درباره «تابآوری»، با اثری خواندنی و تأملبرانگیز با ویراستاری لوگان کاکرون و الکساندرا ویلسون، چاپ ۲۰۲۶ انتشارات اشپرینگر، با عنوان دولتمداری تابآور: چرا و چگونه برخی ملتها استقلال و حاکمیت دیرپای خود را حفظ کردند؟ روبهرو شدم.
با توجه به شرایط حساس جامعه ایران امروز و گفتوگوهای پردامنهای که درباره تابآوری شگفتآور جامعه ایرانی در برابر بحرانها و تنگناهای تاریخی شکل گرفته است، بر آن شدم برخی از مهمترین نکته ها و درسهای این اثر را با علاقهمندان به موضوع تابآوری ملی در میان بگذارم.
بر خلاف پرسش محوری آثار گذشته مبنی بر اینکه چرا و چگونه برخی دولتهای توسعهطلب توانستند قدرت، قلمرو و نفوذ خود را گسترش داده و بر جوامع دیگر چیره شوند؟ نویسندگان این کتاب پرسشی متفاوت را پیش میکشند: چرا و چگونه برخی ملتها و دولتها توانستهاند در برابر فشار قدرتهای توسعهطلب ایستادگی و استقلال، حاکمیت و هویت خود را در طول قرنها حفظ کنند؟ کتاب با رویکردی مقایسهای، تجربه هشت کشور ــ ژاپن، مغولستان، تایلند، بوتان، نپال، افغانستان، ایران و اتیوپی ــ را بررسی میکند؛ کشورهایی که با وجود تفاوتهای چشمگیر در جغرافیا، تاریخ، فرهنگ، ساختار سیاسی و ظرفیتهای مادی، توانستهاند از استقلال، حاکمیت و هویت خود در برابر فشار قدرتهای بزرگ پاسبانی کنند.
یکی از نکات بنیادی کتاب آن است که تابآوری ملی را نمیتوان به یک عامل واحد فروکاست. جغرافیا، موقعیت ژئوپلیتیک، منابع طبیعی، میراث تاریخی و شناسههای اجتماعی ـ فرهنگی مهماند؛ اما هیچیک بهتنهایی سرنوشت یک ملت را رقم نمیزنند. آنچه تعیینکننده است، چگونگی بهرهگیری هوشمندانه از این ظرفیتها از طریق عاملیت و کنشگری انسانها، نهادها و رهبران است.
نویسندگان میان عوامل ساختاری و ذاتی و متغیرهای کارگزارمحور تمایز میگذارند و راهبردهایی چون مانور دیپلماتیک، بدهبستانهای راهبردی، ایستادگی نظامی، نوسازی داخلی، تقویت هویت ملی، افزایش انسجام اجتماعی و حتی انزواگرایی را مورد توجه قرار میدهند. از همین رو، یکی از درسهای مهم این کتاب آن است که استقلال و تابآوری بیش از آنکه موهبتی طبیعی یا خدادادی باشند، ظرفیتهایی تاریخی و دستاوردهایی …
