کودتایی انگلیسی_آمریکایی که هفتاد و سه سال از آن می‌گذرد ۲۸ مرداد؛ بازگشت استبداد - همدلی

  کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یکی از رویدادهای سرنوشت‌ساز تاریخ معاصر ایران است که به سقوط دولت دکتر محمد مصدق انجامید. این کودتا طی چندین مرحله و با برنامه‌ریزی دقیق انجام شد. در این گزارش، با استناد به واقعیات موضوعی را به تحلیل می‌نشینیم که ۷۳ سال از آن می‌گذرد و باید که هنوز ابعاد مختلف آن برای مردمان این مرز و بوم، بازخوانی کرد. پس از مشروطه بعضی از ثمرات انقلاب مشروطه ۳۵ سال بعد یعنی از شهریور ۱۳۲۰ تا مرداد ۱۳۳۲ بروز کرد. با تبعید دومین دیکتاتور قبلا (محمد علیشاه واینک رضا شاه که از مردم لقب قلدر گرفته بود)،فضای سیاسی کشور از خفقان خارج و نفس تازه ای گرفت.احزاب، انجمن‌ها، روزنامه‌ها و نشریات گوناگونی پا به عرصه ی وجود گذاشتند: از چپ( چون حزب توده) تا میانه چون حزب دمکرات قوام السلطنه و جبهه ملی و از طیف راست ارتجاعی ( چون فدائیان اسلام نواب صفوی) و احزاب نازیستی و فاشیستی سومکا و آریا و حزب زحمتکشان دکتر بقائی. دراین دوره( شهریور ۱۳۲۰ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) یک نوع دموکراسی نسبی بر کشور حاکم شد . بیشتر نمایندگان مجلس منتخب مردم بودند. اعمال نفوذ شاه و دربار بر قوای سه گانه به حداقل ممکن رسیده بود . تحصیل کرده‌های بیشتری از اروپا به کشور بازگشته بودند: بیشترشان با تحصیلات حقوق، علوم سیاسی، اقتصاد، جامعه شناسی و … اینها و نخبگان داخل و بعضی از روحانیونی چون شادروان آیت الله کاشانی، غروی و … با توجه به شرایط بحرانی کشور که حاصل اشغال متفقین بود از یکطرف و ظلم و ستمی که بریتانیای کبیر در حق کشورمان کرده بود ، از جمله تحمیل قرارداد نفتی دارسی، از طرف دیگر، بر آیند ملی کردن نفت شد. بعد از پایان جنگ دوم جهانی به تدریج این ایده در بین برخی کشورهای تحت استعمار واستثمار، شکل گرفت که دست ایادی استعماری از منابع و معادن خود را قطع کنند ودرازاء آن غرامتی بابت باقیمانده مدت قرارداد، بپردازند.این ایده در حقوق بین الملل موسوم شد به اصل ملی کردن . پس میهن پرستانی چون آیت الله کاشانی، دکتر مصدق ، مهندس بازرگان، حسین مکی، دکتر سید حسین فاطمی، دکترکریم سنجابی، دکتر بقایی و… مبادرت به تشکیل جبهه ی ملی و تهیه و تدوین طرح خلع ید شرکت نفت ایران و انگلیس و ارائه ی آن به رئیس مجلس شورای ملی کردند.این طرح در ۲۹/۱۲/۱۳۲۹ در مجلس سنا و شورا به تصویب رسید. شایان توجه اینکه چند روز پیش از این حاجعلی رزم آرا نخست وزیر که مخالف ملی کردن بود توسط فدائیان اسلام ترور می‌شود. این یکی از ۴ ترور فدائیان اسلام است. از این تاریخ دولت انگلیس، نشریات، رادیو بی بی سی، شاه و دربار به تکاپو افتادند. روزی نبود که وزارت خارجه، سفیر و نخست وزیر انگلیس با شدیدترین لحن به دولت مصدق تهاجم ننمایند. شاه جوان ۳۳ ساله و کم تجربه یا بی تجربه را از مصدق می‌ترساندند : ترس از سقوط چون پدر.پرونده نفتی شرکت ایران – انگلیس نیز در دوره رضا شاه به مدت دو سال از ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۲ مورد مذاکره و مناقشه بود، بطوریکه گفته میشود رضا شاه پرونده نفت منجمله قرارداد دارسی را در بخاری انداخت تا بسوزد. غافل از اینکه استعمار انگلیس در اوج قدرت و قدرت نمایی است . امتیاز اندکی به ایران داده شد درعوض به مدت قرارداد جدید موسوم به ۱۳۱۲ یا ۱۹۳۳، افزوده شد. تنظیم کنندگان هر دو قرارداد که انگلیسی‌های زیرک بودند در قراداد قید کرده بودند که دولتی که دفتر مرکزی شرکت در آنجا واقع است ( انگلیس) مستحق دریافت مالیات از شرکت نفت ایران و انگلیس است. چنین امری هم بر خلاف قوانین ایران است و هم بر خلاف حقوق بین‌الملل خصوصی که مقرر می‌دارند دولتی که مرکز عملیات درآمدزایی شرکت در قلمرو آن واقع است( ایران) مستحق دریافت مالیات سالیانه است. نیز دولت ایران مستحق دریافت حقوق گمرکی بابت صادرات نفت است. چنانچه فقط مالیات اخذ می‌شد از سهمی که شرکت به ایران می‌پرداخت افزون‌تر بود. تنگنای دولت حسن تقی زاده وزیر اداره دارایی وقت که از طرف دولت قرارداد را امضاء کرده بود در مصاحبه‌ای پس از سقوط رضا شاه گفته بود که من آلت فعل بودم ( که امضاء کردم)از این مقدمه بگذریم و به متن بپردازیم: مدت کوتاهی پس از تصویب قانون خلع ید شرکت هیاتی ده نفره از هر دو مجلس و دو نفر از طرف دولت تشکیل شد که عمداتا شخصیت‌های نامدار حقوقی چون دکتر عبدالحسین علی آبادی دادستان کل کشور و استاد حقوق بودند. ریاست هیات با حسین مکی بود . وارد خرمشهر که دفتر مدیر شرکت در آنجا مستقر بود، شدند. مکی در خاطرات خود اشاره می‌کند که از یک لحظه غفلت مدیر استفاده کرده و به مهندس بازرگان گفتم سریع برو و بر جای مدیر شرکت ملی نفت ایران و پرچم ایران بر سر در دفتر مرکزی نصب شد. همان تابلوی که تا سقوط پهلوی دوم همچنان نصب بود، حال آنکه قسمت عمده نفت ایران ملی نشده بود!! دولتمردان انگلیس و بویژه در راسشان روباه پیر یعنی چرچیل، ازاین تاریخ تا انعقاد قرارداد کنسرسیوم یک، لحظه ای از پای ننشستند. همینطور رادیو بی بی سی و نشریاتشان. روز به روز عرصه بر دولت مصدق و مردم تنگ تر میشد. بویژه اینکه از اوائل ۱۳۳۲ امپریالیست جوان یعنی آمریکا هم به وی پیوست. حال آنکه تا چند ماه قبل با انجام کودتا مخالف بود و حتی به مصدق قول وام چند ده میلیون دلاری داده بود دولت در تنگنای شدید اقتصادی و بودجه‌ای گیر افتاده بود. آن وجه نه چندان قابل توجهی که از شرکت دریافت میشد، با تصویب قانون خلع ید قطع شد. حال که شرکت ملی شده بود باید حقوق و دستمزد کارگران و کارمندان شرکت که بیشتر شان ایرانی بودند باید پرداخت می‌شد. سه کشتی حامل نفت ایران که عازم ژاپن و ایتالیا بودند، توسط سلطان دریاها یعنی بریتانیای کبیر توقیف شدند.از این هم فراتر رفتند و اخطار کردند که هیچ کارشناس و متخصصی به ایران نرود. مشکل دیگر این بود که با اصرار دولت مصدق، شوروی از برگرداندن حدود ۱۲ تن طلای امانتی که در بانک مرکزی به امانت سپرده شده بود، خودداری می‌کرد: شگفت اینکه آنرا به دولت کودتا تحویل داد. حال آنکه این مقدار طلا بخش قابل توجهی از تنگنای بودجه‌ای دولت را پوشش می‌داد. دولت به فکر چاره می‌افتاد: صدور اوراق قرضه با بهره مناسب که علیرغم استقبال مردم در خرید آن، چاره درد نبود و در این میان که دو سفر به نیویورک برای شرکت در مجمع سازمان ملل و دیوان لایحه برای دفاع از شکایت انگلیس رفته بودند، مصدق کلیه مخارج سفر و اقامت هیات ایرانی را خود شخصاً پرداخت ،خودش و بسیاری از اعضا ء جبهه‌ی ملی ریالی حقوق دریافت نمی‌کردند. تا اینجای مطلب را داشته باشید. در یک مبارزه‌ی سخت و بی‌امان گروهی طبیعی است که بعضی افراد تا نهایت کشش نداشته باشند. هرچه مبارزه به پیش رفته و سخت تر میشد، این افراد کنار میکشیدند به هر علتی، گفتیم که جبهه‌ی ملی طیفی بود از احزاب و اشخاص مختلف با ایده های متفاوت، عجیب است که دکتر بقائی با آن حزب زحمت کشانش که میتوانست تا پایان راه وزنه‌ی موثری باشد، از بعد از قیام سی تیر به دشمن سر سخت مصدق تبدیل شد و در کنار آیت الله کاشانی و فدائیان اسلام قرار گرفت. بقائی بابت اتهام و ربودن و شکنجه‌ی افشار طوس ( رئیس شهربانی کل کشور) در بازداشت بود و بعد از ۲۸ مرداد بدون محاکمه آزاد بود. مردم کرمان را علیه مصدق می شوراند: فاجعه شگفتی روز ۲۸ مرداد در کرمان که زادگاه بقائی بود رخ داد: مردم تحریک شده سرگرد محمود سخایی برادر منوچهر سخایی خواننده رئیس شهربانی کرمان را از طبقه دوم پرت کردند. به این بسنده نکردند بلکه به ماشینی بستند و کشان کشان در خیابانها گرداندند و در آخر آویزان کرده حتی اندامهای شخصی اش را مثله کردند!! درست شبیه کاری که در کودتای عراق علیه ملک فیصل انجام شد!! فدائیان اسلام اقدام به ترور ناموفق دکترحسین فاطمی کردند، هموکه پیشنهاد دهنده ملی کردن نفت بود و در ابتدای شروع به کار جبهه ملی کنارهم نشسته بود. آیه الله کاشانی که نقش یا عدم نقش وی در کودتا به درستی موشکافی نشده از پاییز ۱۳۳۱ بین اعضاء شکاف و چند دستگی ایجاد شد: از پیش گامان نهضت حسین مکی ، دکتر مظفر بقایی، آیت الله کاشانی پدر معنوی فدائیان اسلام و … تا می توانستند شروع به نقد و تخریب شخصیت مصدق کردند. اختلاف با روحانیت در مورد اختلاف آیت الله کاشانی با دکتر مصدق نقل شده است که ایشان خواسته‌هایی داشته از جمله دو تن از فرزندانشان از صندوق انتخابات بیرون کشیده شوند از حوزه ای سمنان و سبزوار . مدارس مختلف پسرانه و دخترانه برچیده شود کارخانه های مشروب سازی ، خرید وفروش و صادرات و واردات مشروبات الکلی، میخانه‌ها، کاواره‌ها، فاحشه‌خانه‌ها تعطیل شود و … مصدق هم پاسخ داده بود که مالیات برمشروبات الکلی یکی از درآمدهای بوجه هست. اگر جایگزینی برای این دارید معرفی کنید. ضمن اینکه چندین هزار نفر هم بیکار می‌شوند. اما آنچه مسلم است دکتر بقائی ارتباط تنگا تنگی با آیت الله داشته است. آیت الله سید محمد بهبهانی فرزند سید عبدالله بهبهانی از رهبران انقلاب مشروطه و نیز آیت الله فلسفی در کنار آیت الله کاشانی صف آرایی کردند. از نیروهای خارج جبهه ملی که در صحنه بودند حزب توده ساخته و پرداخته‌ی حزب کمونیست شوروی با آن تشکیلات سراسری خود و چندین هزاران عضو و هوادار در ارتش ، شهربانی و ژاندارمری فقط به فکر بهره‌برداری سیاسی بود. ابتدا در نشریات خود دکتر مصدق را سگ زنجیری امپریالیسم آمریکا معرفی می‌کردند. بعد که دیدند آش خیلی شور است او را نماینده سرمایه داری ملی وابسته به امریکا قلمداد کردند. افزون بر اینها مهره‌های پنهان انگلیس که نقش هنگفتی در نفوذ به مطبوعات و ارتباط تنگا تنگ با مخالفان مصدق و حتی راه اندازی چندین نشریه و روزنامه که کارشان فقط لجن پراکنی ، بود داشتند عبارتند از : سه نفر برادران رشیدیان ، ذوالفقاری ها و اشخاصی ذی نفوذ در مجلسین. اعضای فاشیستی زحمت کشان بقائی و آریا و حزب نازی گرای سومکا که مسلح به انواع سلاح گرم بودند صحنه گردان کودتا بودند. و اما اراذل و اوباش و فواحش که با اسکناس های ده دلاری ذوق میکردند صبح ۲۸ مرداد از محلات فقیر نشین به سردمداری طیب حاج رضایی و رمضان یخی ابتدا بسوی زندان قصر رفته شعبان جعفری یا بی مخ را آزاد کردند و بسوی خیابان کاخ و منزل مصدق روانه شدند . چندین تانک منزل را محاصره کرده و به رگبار بستند. اوباش منزل را غارت و به دنبال مصدق گشتند . مصدق و تعدادی از یاران با وفا از راه پشت بام به خانه همسایه گریختند. و نهضت تا شاید وقتی دیگر ، خاموش شد. دربار به سرکردگی اشرف پهلوی برای مدت ۳۷ سال نفس راحتی کشید . اشرف حدود ۲۰ سال پیش در مصاحبه ای گفته بود که در دیدار با سفیر انگلیس ایشان شخص مورد اعتمادی برای تصدی جایگزینی مصدق با من مشورت کرد که من هم پاسخ دادم که سپهبد زاهدی را کاملا میشناسم واو جایگزین مناسبی برای مصدق است. افزون بر عواملی که در بالا بر شمردیم دو عامل مهم تر دیگر تیر خلاص را بر پیکر نحیف شرکت ملی نفت ایران، شلیک کردند: سرویس امنیت خارجی انگلیس یا همان ام آی سیکس و سازمان سیا. اولی کودتا را با جزئیات ریزطراحی نمود و دومی توسط کرمیت روزولت و دیگران اجرا کردند ، با یک میلیون دلار که گفته می‌شود فقط ده هزار دلار آن به اوباش رسید و ما بقی آن به دربار. چند سال پیش رضا پهلوی در پاسخ به سوالی گفته بود که این کودتا نبود بلکه صرفاً یک جابه جایی ساده نخست وزیر بود مصدق برداشته شد زاهدی بجای وی منصوب شد!! کمال بی انصافی است بلکه چنین کودتایی ابر کودتا یا سوپر کودتاست . آیا میدانید اسم خیابان آزادی وخیابان شهید مفتح قبل از انقلاب چه بود؟! به ترتیب آیزنهاور رئیس جمهور آمریکا که فرمان اجرایی کودتا را صادر کرد و دومی روزولت مجری اصلی کودتا !! مه‌ ترین عوامل شکست کودتا: ۱- هر چند که نام مصدق تا دنیا باقی است بر تارک ایران می‌درخشد ، اما باید پذیرفت که با چرچیل پیر و آیزنهاور جمهوری خواه طرف بود .شرکت ملی نفت تلاش کرد سه کشتی کوچک نفت به ژاپن و ایتالیا صادر کند اما توسط ناوگان انگلیس توقیف شدند. مصداق شعری که علیه رضا شاه می‌خواندند: در کف شیر نر درنده‌ای غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای؟! بپذیریم که مصدق کبیر تا حد زیادی ایده آلیست بود ، اما می‌توانست با چانه زنی سهم ایران از درآمد شرکت نفت ایران و انگلیس را مثلا به ۶۰ درصد برساند و حتی امتیازات دیگری هم بگیرد یا مثلا بحرین و جزایر سه گانه را که جزء خاک ایران محسوب میشد و بعد از جنگ دوم برای انگلیس ارزش چندانی نداشت، باز پس ستاند. ۲- در تاریخ معاصر جهان سابقه نداشته است که دو ابر قدرت به اضافه ابر قدرت شوروی که موضعی خنثی بر قبال نهضت داشت، با همکاری و همیاری ارتجاع داخلی، دربار ضد میهنی، احزاب و نشریات و روزنامه‌های نازیستی وفاشیستی، جیب تقریباً خالی دولت را و … مبادرت به ابر کودتا کنند.