جایی میان چالش و توانایی - همدلی

عاشور حسن زاده عرب پژوهشگر

  ما همیشه فکر می‌کنیم اگر حالمان خوب نیست، لابد کارمان بیش از حد سخت است؛ یا اگر بی‌حوصله‌ایم، لابد انگیزه نداریم. اما واقعیت پیچیده‌تر از این است. کیفیت تجربه ما از کار و زندگی، فقط به سختی یا آسانی یک کار وابسته نیست؛ به رابطه‌ای بستگی دارد که میان چالش پیشِ رو و توانایی ما برای مواجهه با آن شکل می‌گیرد. وقتی از ما چیزی خواسته می‌شود که بسیار فراتر از توانایی فعلی ماست، ذهنمان به‌جای آنکه فرصت تمرکز پیدا کند، وارد وضعیت هشدار می‌شود. نگرانی، استرس و احساس ناتوانی افزایش می‌یابد. اگر فاصله میان خواسته و توانایی بیشتر شود، اضطراب جای تمرکز را می‌گیرد. در چنین شرایطی، حتی فردی توانمند نیز ممکن است نتواند عملکرد واقعی خود را نشان دهد؛ زیرا بخش بزرگی از انرژی ذهنی او صرف مقابله با ترس، فشار و احتمال شکست می‌شود. اما همیشه مشکل، زیادیِ چالش نیست. گاهی مسئله درست برعکس است. وقتی توانایی‌های ما بسیار بیشتر از چیزی باشد که از ما انتظار می‌رود، ممکن است در ابتدا احساس آرامش و تسلط کنیم. اما اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، آرامش به کسالت تبدیل می‌شود. کاری که هیچ چیز تازه‌ای برای یادگیری، تجربه یا کشف‌کردن ندارد، به‌تدریج جذابیت خود را از دست می‌دهد. انسان فقط از فشار زیاد خسته نمی‌شود؛ از تکرارِ بی‌چالش نیز فرسوده می‌شود. اینجاست که یک اصل مهم درباره انگیزه انسانی آشکار می‌شود: ما نه در بیشترین فشار، بهترین عملکرد را داریم و نه در کمترین فشار. بهترین عملکرد اغلب زمانی شکل می‌گیرد که با چالشی روبه‌رو باشیم که کمی بالاتر از سطح فعلی توانایی ماست؛ چالشی که جدی است، اما دست‌نیافتنی نیست. در چنین شرایطی اتفاق جالبی رخ می‌دهد. ذهن به‌جای نگرانی درباره شکست یا جست‌وجوی راه فرار از ملال، روی خودِ کار متمرکز می‌شود. توجه افزایش پیدا می‌کند، زمان کمتر به چشم می‌آید و فرد احساس می‌کند توانایی‌هایش دقیقاً در جایی قرار گرفته‌اند که باید به کار گرفته شوند. این همان تجربه‌ای است که می‌توان آن را غوطه‌وری یا جریان نامید. جریان، به معنای نبود دشواری نیست؛ برعکس، معمولاً در دل یک دشواری معنادار شکل می‌گیرد. یک نویسنده زمانی غرق نوشتن می‌شود که موضوع برایش جدی باشد اما احساس کند توان بیان آن را دارد. یک ورزشکار زمانی بیشترین تمرکز را تجربه می‌کند که …