استانها
به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، در بلندترین نقطه غربی بیرجند، جایی بر فراز تپهای طبیعی که بر شهر اشراف دارد، بنایی ایستاده است که قرنها شاهد فراز و فرود زندگی مردم این دیار بوده؛ قلعه بیرجند، همان دژ تاریخی که در میان مردم با نامهای «قلعه تهده» و «پایینشهر» نیز شناخته میشود.
این قلعه تنها یک بنای تاریخی نیست؛ بخشی از هویت و گذشته بیرجند را در خود جای داده است. دژی که روزگاری محل استقرار نگهبانان شهر بود و مأموریت آنان رساندن اخبار، تأمین امنیت و مقابله با تهدیدهایی بود که از دوردستها به سوی شهر میآمد.
قلعه بر فراز تپهای طبیعی و در خیابان جمهوری اسلامی بیرجند قرار گرفته و نقشه آن به شکل چهارضلعی طراحی شده است. هفت برج، حصارهای مستحکم و دو ورودی در ضلعهای شمالی و غربی، ساختاری دفاعی به آن بخشیدهاند؛ هرچند امروز از هفت برج قلعه، شش برج همچنان پابرجاست.
بر فراز برجهای استوانهای قلعه، روزنههایی برای دیدهبانی و تیراندازی تعبیه شده بود. نگهبانان از همین نقاط، تحرک مهاجمان را زیر نظر میگرفتند و در صورت خطر، به ساکنان شهر هشدار میدادند.
دژی برای روزهای محاصره
اما راز جذابتر قلعه بیرجند، در زیر زمین پنهان شده است. بر اساس روایتها و شواهد موجود، شبکهای از راهروها و نقبهای زیرزمینی قلعه را به برخی نقاط مهم شهر از جمله ارگ بهارستان و ارگ کلاهفرنگی متصل میکرد. این مسیرها در روزهای عادی شاید بخشی از زندگی پنهان شهر بودند، اما در زمان هجوم دشمن، ارزش واقعی خود را نشان میدادند.
در قلعه آبانبارها و انبارهای آذوقه وجود داشت تا در زمان محاصره، امکان پناه گرفتن مردم فراهم باشد. ساکنان شهر، خانوادهها، تجار، پیشهوران و افراد مهم میتوانستند در هنگام خطر از مسیرهای زیرزمینی خود را به دژ برسانند و از حملات در امان بمانند.
همین ویژگی، قلعه را از یک برج و باروی ساده فراتر میبرد؛ قلعه بیرجند در حقیقت بخشی از سامانه دفاعی شهر بود؛ سامانهای که روی زمین با دیوار و برج و در زیر زمین با نقب و راهرو شکل گرفته بود.
از صفویه تا قاجار …
