مرضیه ترابی | شهرآرانیوز؛ مسجد جامع گوهرشاد، بیشک، یکی از زیباترین بناهای باقیمانده از دوره تیموری در سراسر محدوده تمدنی ایران است؛ بنایی که به واسطه گنبد فوقالعاده و زیبایش، چشماندازی بینظیر دارد و پیش از آنکه مشهد در حصار سازههای بلندمرتبه گرفتار شود، از چند کیلومتری بیرون باروهای شهر خودنمایی میکرد.
باور بسیاری از کسانی که اطلاعات چندانی درباره تاریخ مشهد و بهویژه اماکن متبرکه ندارند، این است که بنای مسجد گوهرشاد، تماما میراث دوره تیموری و عصر گوهرشادبیگم است؛ تصوری که البته تا حدودی درست به نظر میرسد؛ چرا که اصل بنا در عصر گوهرشادبیگم به اتمام رسید و او موقوفات ارزشمندی را برای نگهداری از مسجد وقف کرد.
با این حال، تصور اینکه بنایی با قدمت بیش از ششصد سال دستنخورده باشد و آن را بینیاز از مرمت و تعمیرات بدانیم، قطعا تصوری نادرست و ناشیانه است. مسجد گوهرشاد نیز مانند هر بنای دیگری همواره نیازمند مرمت و حتی بازسازی کلی بوده و هست. علاوه بر زلزلههای سهمگینی که گاهبهگاه در مشهد به وقوع میپیوندند و اسباب تخریب سازهها میشوند، عوامل اقلیمی و انسانی هم در نیاز بنا به مرمت نقش عمدهای دارند.
بهعنوان نمونه میتوان از دو واقعه زلزله سال ۱۰۸۴ قمری و گلولهباران حرم مطهر در فروردین سال ۱۲۹۱ خورشیدی یاد کرد که به بناهای معظم حرم رضوی و اطراف آن آسیبهای زیادی وارد کرد.
حاصل آنکه این عوامل میتواند باعث ایجاد تغییراتی در نما و حتی ساختار ابنیه شود. دلیل این تغییرات، هزینه مرمت، الگوهای متداول هر عصر و توانایی یا عدمتوانایی بازسازی به شکل اولیه توسط معماران و هنرمندان هر دوره تاریخی است. در این نوشتار، بهدنبال کشف روند تغییرات در این بنای تاریخی هستیم.
میخواهیم بدانیم مسجد گوهرشاد در ابتدای ساخت و هنگامی که گوهرشادبیگم به آن مینگریست، چه شکلی داشت؟ آیا بانوی دربار شاهرخ تیموری هم گنبد بزرگ مسجد جامع را همانطور میدید که بینندگان ششصد سال بعد میبینند؟ برای دانستن این موضوع، افزون بر شواهد تاریخی، باید برخی الگوهای معماری را هم مرور کنیم. امیدوارم آنچه در ادامه میخوانید، برایتان جذاب و تازه باشد.
درباره گنبد مسجد گوهرشاد …
