به گزارش ایسنا، دکتر رجبعلی برزوئی، قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، امروز در نشست علمی حکمرانی پیشرفت علمی؛ بازخوانی پیام رهبر معظم انقلاب در پیوند علوم پایه، فناوری و نخبگی، که در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد،با اشاره به تجربه حدود ۲۱ ساله خود در حوزه مدیریت آموزش عالی و سیاست‌گذاری علم و فناوری، گفت: من از سال ۱۳۸۴ به‌صورت مستقیم و از نزدیک در جریان مسائل آموزش عالی و سیاست‌گذاری علم و فناوری کشور قرار گرفتم و تحولات این حوزه را رصد کردم. پیش از آن نیز مطالعاتی در این زمینه داشتم، اما از آن سال به بعد به‌طور مستقیم درگیر مسائل و روندهای آموزش عالی شدم.
وی ادامه داد: شاید یکی از پرسش‌هایی که همواره مطرح بوده، این باشد که چرا در دوره‌ای نظام آموزش عالی کشور تا این اندازه توسعه پیدا کرد و چرا تعداد دانشگاه‌ها و زیرنظام‌های آموزشی افزایش یافت؛ به‌طوری که حتی گاهی ایجاد یک زیرنظام آموزشی با هدف رقابت با زیرنظام دیگری صورت می‌گرفت. این پرسش‌ها درباره ضرورت توسعه کمی آموزش عالی و تعدد دانشگاه‌ها همواره مطرح بوده است.
برزوئی با اشاره به گزارشی که در سال ۱۳۸۴ درباره وضعیت آموزش عالی و دانشجویان ایرانی خارج از کشور تهیه شده بود، اظهار کرد: بهمن‌ماه سال ۱۳۸۴، گروهی از دستگاه‌های امنیتی گزارشی درباره وضعیت نظام آموزش عالی و دانشجویان کشور تهیه کرده بودند و آن را خدمت مقام معظم رهبری ارائه کردند. در آن گزارش آمده بود که حدود ۵۰ هزار دانشجوی ایرانی در خارج از کشور تحصیل می‌کنند که بخش قابل توجهی از آن‌ها در کشورهای همسایه و عمدتاً از میان زنان هستند. همچنین بخش قابل توجهی از منابع ارزی کشور صرف تأمین هزینه تحصیل این دانشجویان می‌شد.
وی افزود: در آن جلسه که من نیز حضور داشتم، رهبر شهید انقلاب پس از شنیدن گزارش، دستور دادند وزیر علوم هرچه سریع‌تر برای این موضوع فکری کند. تأکید ایشان بر این بود که باید ظرفیت‌های لازم در داخل کشور برای تحصیل دانشجویان ایجاد شود. در واقع، توسعه ظرفیت آموزش عالی کشور از همان مقطع مورد توجه جدی قرار گرفت.
توسعه آموزش عالی؛ زمینه‌ساز پیشرفت علمی کشور
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به دستاوردهای علمی کشور در سال‌های گذشته تصریح کرد: توسعه ظرفیت آموزش عالی و ایجاد زیرساخت‌های علمی در کشور، زمینه‌ساز بسیاری از دستاوردهای امروز ما بوده است. اینکه توانسته‌ایم در حوزه شرکت‌های دانش‌بنیان توسعه پیدا کنیم، در رتبه‌بندی‌های جهانی علم و فناوری جایگاه‌های قابل توجهی به دست آوریم و در مقاطعی در تولید علم در جهان رتبه نخست را کسب کنیم، حاصل مجموعه اقداماتی است که طی سال‌های گذشته در این مسیر انجام شده است.
برزوئی با اشاره به نقش رهبر شهید انقلاب در سیاست‌گذاری‌های کلان علمی کشور گفت: در جلسات متعددی که در حوزه آموزش عالی و علم و فناوری برگزار می‌شد، حضور داشتم و همواره شاهد بودم که ایشان ایده‌ها، پیشنهادها و راهبردهای جدیدی را مطرح می‌کردند. بسیاری از پیشنهادهایی که در جلسات ارائه می‌شد، بعدها به اسناد و برنامه‌های راهبردی کشور تبدیل می‌شد.
وی ادامه داد: بخش قابل توجهی از راهبردهای مندرج در اسناد کلان کشور، از جمله نقشه جامع علمی کشور و سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، متأثر از ایده‌ها و دیدگاه‌های ایشان بود. این پیشنهادها پس از بررسی و تکمیل، مجدداً به ایشان ارائه می‌شد و مورد تأیید قرار می‌گرفت. بسیاری از اسناد راهبردی در حوزه علم و فناوری نیز از همین مسیر شکل گرفتند.
امنیت غذایی؛ نتیجه توجه به ظرفیت‌های داخلی
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اهمیت سیاست‌گذاری‌های بلندمدت در حوزه‌های راهبردی کشور، به موضوع امنیت غذایی پرداخت و گفت: امروز اهمیت این موضوع را در شرایط خاص کشور بهتر می‌توان درک کرد. برخی معتقد بودند که تولید بعضی محصولات غذایی در داخل کشور صرفه اقتصادی ندارد و هزینه آبی که برای تولید آن‌ها مصرف می‌شود، حتی از ارزش محصول نهایی بیشتر است. بر همین اساس، پیشنهاد می‌شد به‌جای سرمایه‌گذاری در تولید داخلی، مانند برخی کشورها از جمله ژاپن، مواد غذایی مورد نیاز از خارج تأمین شود؛ چراکه واردات برخی محصولات ممکن است ارزان‌تر تمام شود.
وی افزود: ممکن بود این استدلال از نظر اقتصادی در مورد برخی محصولات درست باشد و واردات آن‌ها هزینه کمتری داشته باشد، اما اگر کشور به‌طور کامل به این مسیر وابسته می‌شد، در شرایط خاص امروز با مشکلات جدی مواجه می‌شد؛ همان‌طور که در حوزه‌هایی مانند تولید واکسن، وابستگی به خارج می‌توانست چالش‌برانگیز باشد.
برزوئی تأکید کرد: اهمیت نگاه راهبردی در این است که صرفاً به محاسبات اقتصادی کوتاه‌مدت اکتفا نکنیم و برای حوزه‌هایی مانند امنیت غذایی، سلامت و امنیت کشور ظرفیت داخلی ایجاد کنیم. بسیاری از سیاست‌های بالادستی و احکامی که در قوانین برنامه‌های توسعه و سیاست‌های ابلاغی تدوین شده‌اند، بر همین مبنای راهبردی شکل گرفته‌اند.
تأکید رهبر شهید انقلاب بر تربیت معلم و جایگاه علوم پایه
وی با اشاره به تأکیدهای مکرر رهبر شهید انقلاب بر موضوع تربیت معلم اظهار کرد: من حدود ۲۸ ماه در دانشگاه فرهنگیان خدمت کردم و در این مدت به‌خوبی شاهد بودم که کمتر موضوعی به اندازه تربیت معلم مورد تأکید ایشان قرار داشت. طی حدود ۱۲ سال، تقریباً هر سال درباره اهمیت تربیت معلم و جایگاه معلم تأکید می‌کردند؛ چراکه معتقد بودند هیچ موضوعی مهم‌تر از این نیست.
برزوئی خاطرنشان کرد: اگر ما در کشور نظام تربیت معلم را به‌درستی سامان دهیم، بخش مهمی از مسائل کشور حل خواهد شد. اهمیت این موضوع به اندازه‌ای بود که ایشان حتی در دانشگاه‌ها نیز درباره ضرورت توجه به تربیت معلم سخنرانی می‌کردند. از همان مقطع، تحولات مهمی در این حوزه شکل گرفت.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با اشاره به اهمیت علوم پایه گفت: من به‌طور ویژه به موضوع علوم پایه علاقه‌مند و پیگیر این حوزه هستم. ما پیش‌تر کار تحول علوم پایه را آغاز کرده بودیم، اما این برنامه به پایان نرسید. در واقع، زمانی که به این موضوع ورود کردیم، تا حدودی دیر شده بود و باید زودتر برای آن اقدام می‌کردیم.
وی با اشاره به تأکیدهای رهبر شهید انقلاب بر حمایت از علوم پایه افزود: ایشان در مقطع مناسبی بر اهمیت این حوزه تأکید کردند؛ زمانی که کشورهای اروپایی و غربی بیش از گذشته به سمت صنعتی‌شدن حرکت می‌کردند. یکی از نکات مهم در این زمینه، تفاوت ماهیت علوم پایه با برخی رشته‌های کاربردی و مهندسی است.
برزوئی ادامه داد: در بسیاری از دانشگاه‌های خارج از کشور، استادان و پژوهشگران در رشته‌های مختلف باید بتوانند بخشی از درآمد و حقوق خود را از محل فعالیت‌های پژوهشی و جذب منابع تأمین کنند. حتی در برخی موارد، استاد دانشگاه باید طی پنج سال بتواند منابع مالی مورد نیاز خود را تأمین کند تا پس از آن به وضعیت استخدام رسمی برسد. اما استادان علوم پایه لزوماً نمی‌توانند در چنین چارچوبی فعالیت کنند و درآمدزایی پژوهشی برای آن‌ها به سادگی رشته‌های کاربردی نیست.
وی خاطرنشان کرد: همین مسئله در طول سال‌ها موجب شکل‌گیری نوعی رکود در علوم پایه شد. در حالی که امروز با خلأهای علمی و محتوایی در این حوزه مواجه هستیم. علوم پایه زیربنای توسعه فناوری است و بسیاری از پیشرفت‌های مهندسی و صنعتی بدون پشتوانه علمی این حوزه امکان‌پذیر نیست.
برزوئی در ادامه سخنان خود با تأکید بر ضرورت حمایت از علوم پایه گفت: بسیاری از دستاوردهای علمی و فناوری، از جمله نظریه کوانتوم، حاصل پژوهش‌های بنیادین در علوم پایه هستند. ممکن است در ابتدا مشخص نباشد که یک نظریه علمی چه کاربردی خواهد داشت، اما تجربه نشان داده است که گاهی صنعت با سرعت زیادی پیشرفت می‌کند و در مقطعی به دلیل کمبود محتوای علمی و پشتوانه نظری، ناگزیر به علوم پایه بازمی‌گردد.
وی افزود: امروز در اکثر دانشگاه‌های جهان و کشورهای مختلف، دولت‌ها حمایت ویژه‌ای از علوم پایه دارند. در اروپا نیز استادان و پژوهشگران این حوزه از حمایت‌های دولتی برخوردارند. چین هم در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در این زمینه انجام داده و با روش‌های مختلف در حال جذب شمار زیادی از محققان علوم پایه است تا پشتوانه علمی و محتوایی لازم را برای توسعه فناوری‌های خود فراهم کند.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: نکته قابل توجه این است که کشوری مانند چین که به نظر می‌رسد تمام تمرکز خود را بر حرکت در مرزهای فناوری قرار داده، سرمایه‌گذاری قابل توجهی نیز در علوم پایه انجام می‌دهد و برای توسعه این حوزه، نیروی انسانی و ظرفیت‌های پژوهشی گسترده‌ای جذب می‌کند.
کاهش استقبال از رشته‌های علوم پایه؛ زنگ خطری برای آینده علمی کشور
برزوئی با انتقاد از وضعیت علوم پایه در کشور طی سال‌های اخیر اظهار کرد: متأسفانه در حدود ۱۰ سال گذشته، به دلایل مختلف، با افت جدی علوم پایه مواجه بوده‌ایم. در برخی زیرنظام‌های آموزش عالی، حدود ۹۰ درصد ظرفیت این رشته‌ها عملاً خالی مانده یا فعالیت آن‌ها متوقف شده است. برای مثال، در مقطع کارشناسی، رشته‌های علوم پایه در بسیاری از دانشگاه‌های آزاد و غیردولتی تقریباً جایگاه خود را از دست داده‌اند و در برخی دانشگاه‌ها نیز این رشته‌ها صرفاً در تعداد محدودی از مراکز ارائه می‌شوند.
وی با اشاره به کاهش استقبال از رشته‌های علوم پایه در دانشگاه‌ها گفت: حتی در برخی دانشگاه‌های دولتی نیز پذیرش دانشجو در رشته‌های علوم پایه با استفاده از سوابق تحصیلی انجام می‌شود. من در رشته ریاضی با وضعیتی مواجه شده‌ام که دانشجویانی از رشته‌های نامرتبط، مانند معماری یا صنایع غذایی، وارد این رشته شده‌اند. این مسئله نشان می‌دهد که استقبال دانش‌آموزانی که در دبیرستان رشته ریاضی خوانده‌اند، از ادامه تحصیل در این حوزه کاهش یافته و انگیزه و تمایل لازم برای ورود به رشته‌های علوم پایه وجود ندارد.
برزوئی افزود: وقتی ظرفیت پذیرش در رشته‌ای تا این اندازه خالی می‌ماند که حتی با درصدهای پایین در درس ریاضی نیز امکان ورود به آن وجود دارد، این وضعیت پیام روشنی دارد؛ اینکه متقاضی کافی برای تحصیل در آن رشته وجود ندارد. در مقطع کارشناسی ارشد نیز در بسیاری از دانشگاه‌های دولتی با کاهش استقبال از رشته‌های علوم پایه مواجه هستیم.
وی این وضعیت را خطری جدی برای آینده علمی کشور دانست و گفت: رهبر شهید انقلاب در شرایط حساس کشور و حتی در دوره جنگ نیز به این موضوع توجه ویژه‌ای داشتند. این تأکید نشان‌دهنده شناخت عمیق و گسترده ایشان از اهمیت علوم پایه و جایگاه راهبردی آن در آینده کشور بود.
حمایت مالی از علوم پایه متناسب با اهمیت راهبردی آن نیست
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده در برنامه تحول علوم پایه اظهار کرد: در برنامه تحول نیز برای این حوزه ظرفیت‌ها و اهداف مشخصی پیش‌بینی شده است، اما مسئله اصلی این است که چه میزان سرمایه‌گذاری و حمایت مالی برای تحقق این اهداف صورت گرفته است.
وی افزود: تا جایی که اطلاع دارم، بنیاد علم ایران که ایجاد و تشکیل آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید، بخشی از حمایت‌های خود را به علوم پایه اختصاص داده است. بنیاد ملی نخبگان نیز اقداماتی در این زمینه انجام می‌دهد، اما به‌جز این مجموعه‌ها، حمایت مالی گسترده و متناسبی از علوم پایه مشاهده نمی‌شود. البته بنیاد علم نیز سقف اعتباری و منابع محدودی دارد و نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخگوی تمام نیازهای این حوزه باشد.
ظرفیت‌های انسانی و دانشگاهی ایران در علوم پایه
برزوئی با اشاره به ظرفیت‌های موجود در کشور برای توسعه علوم پایه خاطرنشان کرد: پرسش این است که چرا رهبر شهید انقلاب تا این اندازه بر این حوزه تأکید داشتند. کشور ما در علوم پایه فرصت‌ها و ظرفیت‌های ویژه‌ای دارد که بسیاری از کشورها از آن برخوردار نیستند. ما از ظرفیت انسانی و دانشگاهی گسترده‌ای برخورداریم و دانشگاه‌ها و گروه‌های علمی باسابقه‌ای در رشته‌هایی مانند ریاضی، فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی داریم.
وی ادامه داد: پژوهشگران ایرانی و شبکه‌های علمی بین‌المللی نیز از دیگر ظرفیت‌های کشور در این حوزه هستند. ما در علوم پایه محققان برجسته و توانمندی داریم. همچنین دانش‌آموزان مستعد و مدال‌آور المپیادهای علمی، سرمایه ارزشمندی برای کشور محسوب می‌شوند. در همین شرایط جنگی نیز شاهد ظرفیت علمی دانش‌آموزان ایرانی در رقابت‌های بین‌المللی بوده‌ایم؛ افرادی که در المپیادهای علمی جهانی مدال‌های طلا و نقره و رتبه‌های اول تا چهارم را کسب می‌کنند.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها گفت: یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های ما، همین دانش‌آموزان مستعد و نخبگان المپیادی هستند که می‌توانند در آینده علوم پایه و فناوری کشور نقش‌آفرینی کنند.
نقش علوم پایه در حل مسائل نوظهور کشور
برزوئی با اشاره به کاربردهای جدید علوم پایه در فناوری‌های پیشرفته اظهار کرد: امروز در حوزه‌هایی مانند محاسبات و حسگرهای کوانتومی، مواد پیشرفته و فناوری‌های اندازه‌گیری، علوم پایه به‌ویژه فیزیک می‌تواند نقش مهمی ایفا کند. همچنین در حوزه هوش مصنوعی، مدل‌سازی، بهینه‌سازی، رمزنگاری، تحلیل داده و محاسبات علمی، ظرفیت‌های رشته‌های ریاضی و آمار بسیار حائز اهمیت است.
وی افزود: در حوزه زیست‌شناسی محاسباتی، زیست‌فناوری و زیست‌شناسی مصنوعی نیز گروه‌های علمی و پژوهشی زیست‌شناسی می‌توانند نقش‌آفرینی کنند. ما در شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز به‌طور جدی به این حوزه‌ها ورود کرده‌ایم.
وی با اشاره به ظرفیت رشته‌های شیمی و علوم مواد ادامه داد: حوزه‌هایی مانند کاتالیست‌ها، مواد هوشمند، باتری‌ها، ذخیره‌سازی انرژی، شیمی سبز و مواد پیشرفته از جمله زمینه‌هایی هستند که گروه‌های علمی شیمی و علوم مواد می‌توانند در توسعه آن‌ها نقش مؤثری داشته باشند.
برزوئی با اشاره به مسائل زیست‌محیطی کشور گفت: موضوعاتی مانند تغییر اقلیم، فرونشست زمین، منابع آب، مخاطرات طبیعی و سنجش از دور، از جمله مسائلی هستند که گروه‌های علوم زمین و محیط زیست می‌توانند برای حل آن‌ها راهکارهای علمی ارائه دهند. برای مثال، بحران آب به‌طور جدی با حوزه فیزیک و مدل‌سازی ریاضی ارتباط دارد.
قائم‌مقام دبیر دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: در موضوع آلودگی هوا نیز شیمی، فیزیک اتمسفر و مدل‌سازی می‌توانند به شناخت و حل این مسئله کمک کنند. همچنین در حوزه امنیت غذایی، رشته‌هایی مانند ژنتیک، زیست‌شناسی و میکروبیولوژی نقش مهمی دارند و می‌توانند بخشی از مسائل این حوزه را برطرف کنند.
وی تأکید کرد: منظور من صرفاً پرداختن به موضوعات قدیمی و سنتی علوم پایه نیست، بلکه صحبت از ظرفیت‌های نوآورانه و کاربردهای جدید این علوم در حل مسائل امروز کشور است. در حوزه انرژی نیز رشته‌هایی مانند فیزیک، شیمی و علوم محاسباتی می‌توانند به توسعه فناوری‌ها و حل مسائل موجود کمک کنند.
برزوئی با اشاره به ارتباط علوم پایه و امنیت سایبری گفت: در حوزه امنیت سایبری و فناوری‌های مرتبط نیز ریاضیات و علوم ریاضی نقش اساسی دارند و می‌توانند در توسعه راهکارهای فناورانه این حوزه مؤثر باشند.
متن ویرایش‌شده ادامه سخنان دکتر رجبعلی برزوئی
برزوئی با تأکید بر اینکه علوم پایه در تقابل با فناوری قرار ندارد، گفت: برخی تصور می‌کنند علوم پایه در مقابل فناوری است، در حالی که چنین برداشتی اشتباه است. علوم پایه نه‌تنها در مقابل فناوری نیست، بلکه موتور محرک توسعه فناوری محسوب می‌شود. تأکید بر اهمیت این حوزه نیز به همین دلیل است؛ چراکه اگر بخواهیم در عرصه فناوری پیشرفت کنیم، باید علوم پایه را جدی بگیریم.
وی با اشاره به تغییر ماهیت جنگ‌های امروزی افزود: امروز جنگ، جنگ فناوری است و دیگر مانند گذشته صرفاً جنگ نیروی انسانی و تعداد افراد نیست. پایه و اساس فناوری نیز علوم پایه است؛ بنابراین اگر در علوم پایه عقب بمانیم، در عرصه فناوری هم نمی‌توانیم جایگاه مناسبی داشته باشیم.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ارتباط میان تولید علم و توسعه فناوری اظهار کرد: گاهی این پرسش مطرح می‌شود که تعداد زیادی مقاله علمی در کشور تولید می‌کنیم، اما این مقالات چه فایده‌ای دارند؟ در این زمینه باید به رابطه میان مقالات علمی، ثبت اختراع، فناوری و خروجی شرکت‌های دانش‌بنیان توجه کنیم. میان این مؤلفه‌ها ارتباط وجود دارد و هرچه تولید علمی کاهش پیدا کند، ظرفیت تولید فناوری و شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
وی ادامه داد: البته این نسبت در کشورهای مختلف متفاوت است و در برخی کشورها ارتباط میان تولید مقاله و ثبت اختراع و فناوری قوی‌تر است. برای مثال، ممکن است در سطح جهانی از هر ۱۰۰ مقاله علمی، یک خروجی فناورانه حاصل شود، اما در کشور ما برای دستیابی به خروجی مشابه به تعداد بسیار بیشتری مقاله نیاز باشد.
این نسبت‌ها اهمیت دارند و نباید اجازه دهیم ارتباط میان تولید علم و دستاوردهای فناورانه تضعیف شود.
نبود چشم‌انداز شغلی؛ یکی از عوامل کاهش استقبال از علوم پایه
برزوئی یکی از دلایل کاهش استقبال دانشجویان از رشته‌های علوم پایه را نبود جذابیت شغلی و آینده حرفه‌ای روشن دانست و گفت: یکی از مسائل مهم در این زمینه، آینده شغلی دانش‌آموختگان است. وقتی دانشجو نمی‌داند پس از چند سال تحصیل در رشته‌ای مانند ریاضی چه فرصت شغلی در انتظار اوست، طبیعتاً انگیزه‌ای برای ورود به این رشته نخواهد داشت.
مهاجرت نخبگان علوم پایه و ضعف نظام حمایت از پژوهشگران
برزوئی با اشاره به وضعیت مهاجرت دانش‌آموختگان علوم پایه اظهار کرد: ما در بررسی‌هایی که درباره وضعیت فارغ‌التحصیلان انجام دادیم، از میان ۵۰ نفر، حدود ۴۲ نفر را در داخل کشور و هشت نفر را خارج از کشور یافتیم. البته آمار دقیق مهاجرت در این حوزه نیازمند بررسی بیشتر است و همکاران در حال انجام مطالعات مربوط به آن هستند، اما پیش‌بینی من این است که میزان مهاجرت در میان دانش‌آموختگان علوم پایه قابل توجه باشد.
وی افزود: بخشی از این مهاجرت‌ها به دلیل نبود حمایت‌های شغلی و اقتصادی اتفاق می‌افتد. در حالی که در برخی حوزه‌ها حمایت‌های بیشتری از پژوهشگران صورت می‌گیرد، دانش‌آموختگان علوم پایه عمدتاً به حقوق محدود و مشخصی وابسته هستند که حتی ممکن است تأمین آن نیز با مشکلاتی همراه باشد.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به رقابت شدید برای جذب اعضای هیئت علمی گفت: برای نمونه، وقتی در رشته ریاضی فراخوان جذب منتشر می‌شود، ممکن است ۲۰۰ نفر برای تصدی یک موقعیت شغلی شرکت کنند. این موضوع نشان می‌دهد که با وجود تعداد قابل توجه نیروهای متخصص، فرصت‌های شغلی و ظرفیت جذب آن‌ها متناسب با نیاز موجود نیست.
برزوئی با اشاره به ضرورت اصلاح نظام حکمرانی علوم پایه تصریح کرد: در حوزه حکمرانی علوم پایه مسائل و نکات متعددی وجود دارد که باید به آن‌ها توجه کنیم. در کنار شناسایی مشکلات، باید راهکارهای اجرایی و عملیاتی نیز ارائه دهیم تا بتوانیم از ظرفیت‌های موجود استفاده کنیم.
تدوین راهکارهای اجرایی برای احیای علوم پایه
وی با اشاره به اقدامات شورای عالی انقلاب فرهنگی پس از طرح تأکیدهای رهبر شهید انقلاب درباره علوم پایه گفت: بلافاصله پس از انتشار پیام ایشان، اقدامات اولیه را آغاز کردیم. دو روز بعد نیز آقای دکتر خسروپناه با من تماس گرفتند. خود من هم همان روز در جلسه ستاد سلامت حضور داشتم و مأموریت‌هایی برای پیگیری این موضوع تعریف شد. در ادامه، کارگروه‌های ویژه‌ای تشکیل شدند تا بتوانیم این پیام را به برنامه‌ها و اقدامات عملیاتی تبدیل کنیم.
برزوئی با تشریح برخی راهکارهای پیشنهادی برای افزایش جذابیت رشته‌های علوم پایه اظهار کرد: نخستین موضوع، بازسازی جذابیت این رشته‌هاست. در این زمینه باید برای رتبه‌های برتر و دانشجویان مستعد، بورسیه ملی و کمک‌هزینه تحصیلی در نظر بگیریم، مسیر شغلی روشنی برای دانش‌آموختگان طراحی کنیم و فرصت‌های اشتغال آن‌ها را در صنایع، شرکت‌های فناور و مراکز پژوهشی توسعه دهیم.
وی معرفی الگوهای موفق در علوم پایه و تقویت آموزش این علوم در مدارس را از دیگر اقدامات ضروری دانست و افزود: باید از همان دوران مدرسه برای ایجاد علاقه و انگیزه در دانش‌آموزان نسبت به رشته‌های علوم پایه برنامه‌ریزی کنیم. یکی از موضوعاتی که در این زمینه مطرح است، بحث دیپلم‌های تخصصی و چگونگی پیشبرد آن‌هاست که باید درباره ضرورت و شیوه اجرای آن بررسی بیشتری انجام شود.
اصلاح نظام حمایت از اعضای هیئت علمی و پژوهشگران جوان
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت اصلاح شرایط فعالیت استادان و پژوهشگران علوم پایه گفت: یکی دیگر از راهکارهای مهم، تحول در نظام حمایت از اعضای هیئت علمی و طراحی نظام جبران خدمت متناسب و مستقلی برای پژوهشگران جوان است. همچنین باید از گروه‌های پژوهشی ممتاز به‌صورت پنج‌ساله حمایت کنیم تا این گروه‌ها فرصت کافی برای پیشبرد فعالیت‌های بنیادی خود داشته باشند.
وی توسعه فرصت‌های همکاری علمی با ایرانیان خارج از کشور و مراکز بین‌المللی را از دیگر راهکارهای پیشنهادی برشمرد و افزود: باید زمینه همکاری مشترک با مراکز علمی بین‌المللی را فراهم کنیم و بار اداری استادانی را که در پژوهش‌های بنیادی فعالیت دارند، کاهش دهیم. همچنین بازگشت و ماندگاری سرمایه‌های انسانی علوم پایه باید به‌طور جدی در دستور کار قرار گیرد.
برزوئی ادامه داد: بسیاری از افرادی که از کشور مهاجرت کرده‌اند، صرفاً به دلیل مسائل سیاسی مهاجرت نکرده‌اند، بلکه بخشی از این مهاجرت‌ها ناشی از شرایط شغلی و اقتصادی و نبود محیط مناسب برای فعالیت علمی بوده است. بنابراین اگر بتوانیم شرایط حرفه‌ای و اقتصادی مناسبی فراهم کنیم، امکان بازگشت و ماندگاری بخش قابل توجهی از این نیروها وجود خواهد داشت.
ایجاد صندوق ملی حمایت از علوم پایه و توسعه زیرساخت‌های پژوهشی
وی با اشاره به ضرورت تأمین منابع مالی پایدار برای این حوزه گفت: ایجاد صندوق ملی حمایت از علوم پایه یکی دیگر از پیشنهادهای مهم است. باید صندوقی داشته باشیم که بتواند برای چند سال، منابع مالی پایدار و قابل اتکایی را در اختیار فعالیت‌های علمی و پژوهشی این حوزه قرار دهد.
برزوئی توسعه زیرساخت‌های ملی پژوهش را نیز ضروری دانست و اظهار کرد: باید شبکه ملی آزمایشگاه‌ها را به‌ویژه در حوزه‌های شیمی، زیست‌شناسی و فیزیک تقویت کنیم؛ چراکه فعالیت در این رشته‌ها به آزمایشگاه‌های مجهز و زیرساخت‌های پژوهشی جدی نیاز دارد.
وی افزود: ایجاد مرکز ملی محاسبات علمی نیز یکی از نیازهای مهم کشور است. یکی از مشکلاتی که در دانشکده‌های علوم پایه با آن مواجه هستیم، محدودیت دسترسی به امکانات محاسباتی پیشرفته است. همچنین باید به سمت ایجاد مرکز ملی علوم و محاسبات کوانتومی، شبکه زیست‌شناسی محاسباتی و مرکز علوم مواد حرکت کنیم.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: مجموعه این پیشنهادها در حوزه سیاست‌گذاری و حکمرانی علوم پایه مطرح شده و در شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز برای آن‌ها دستور کارهایی در نظر گرفته‌ایم تا بتوانیم با برنامه‌ریزی منسجم، زمینه تقویت و احیای علوم پایه را در کشور فراهم کنیم.
تدوین سند ملی علوم پایه و تشکیل شورای عالی علوم پایه
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر ضرورت تبدیل سیاست‌های پیشنهادی به برنامه‌های اجرایی گفت: پیشبرد این اقدامات صرفاً بر عهده دانشگاه‌ها و مراکز علمی نیست، بلکه نظام حکمرانی و دولت باید با تدوین برنامه‌های عملیاتی وارد میدان شوند. این برنامه‌ها باید اولویت‌های علمی، اهداف کمی و کیفی، منابع مالی پایدار، مسئولیت دستگاه‌ها و تکالیف هر یک را به‌طور مشخص تعیین کنند تا بتوانیم تأکیدهای رهبر شهید انقلاب را به اقدامات عملیاتی تبدیل کنیم.
وی تشکیل شورای عالی علوم پایه را یکی از پیشنهادهای مهم در این زمینه دانست و اظهار کرد: به نظر من، علوم پایه در کنار شورای عالی انقلاب فرهنگی، ظرفیت و ضرورت تشکیل یک شورای عالی مستقل را دارد؛ چراکه علوم پایه، بنیاد و زیربنای فناوری است. این شورا می‌تواند با حضور و هماهنگی وزیران علوم و بهداشت، معاونت علمی ریاست‌جمهوری، سازمان برنامه و بودجه، فرهنگستان‌ها و بنیادهای مرتبط، جریان توسعه علوم پایه در کشور را هدایت کند.
برزوئی با اشاره به ضرورت تأمین منابع مالی مستقل برای پژوهش‌های بنیادی افزود: باید یک ردیف بودجه مستقل، شفاف و قابل رصد برای تحقیقات بنیادی و توسعه علوم پایه ایجاد شود. این موضوع یکی از مواردی است که باید در سیاست‌گذاری‌های آینده به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد نظام ملی پایش سرمایه انسانی علوم پایه
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، ایجاد نظام ملی پایش سرمایه انسانی را از دیگر الزامات توسعه علوم پایه برشمرد و گفت: باید یک پایگاه داده ملی برای استادان و پژوهشگران به تفکیک رشته و دانشگاه ایجاد کنیم تا نرخ جذب، بازنشستگی، مهاجرت و بازگشت نیروهای متخصص در آن مشخص باشد. با چنین سامانه‌ای می‌توانیم تصویر واقعی و دقیقی از وضعیت سرمایه انسانی علوم پایه در کشور داشته باشیم.
وی اصلاح نظام تخصیص بودجه‌های پژوهشی و حفاظت از رشته‌های راهبردی را نیز ضروری دانست و افزود: نباید صرفاً بر اساس تعداد دانشجویان یا میزان تقاضای بازار درباره حذف یا تضعیف رشته‌های علوم پایه تصمیم‌گیری کنیم. ممکن است یک رشته از نظر بازار کار و تقاضای دانشجویی در شرایط مناسبی نباشد، اما از نظر راهبردی برای آینده کشور اهمیت بنیادین داشته باشد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره رشته‌های علوم پایه نباید صرفاً تابع شرایط بازار باشد.
تسهیل جذب نخبگان و ایجاد شبکه ملی دانشمندان ایرانی
برزوئی با تأکید بر ضرورت تسهیل جذب پژوهشگران برجسته اظهار کرد: باید بتوانیم از ظرفیت دانشمندان و پژوهشگران برجسته در سراسر جهان استفاده کنیم. گاهی با ارسال یک ایمیل و ارائه یک درخواست می‌توان زمینه همکاری با یک نخبه علمی را فراهم کرد، اما ما هنوز نتوانسته‌ایم فرایندهای اداری جذب را به‌گونه‌ای اصلاح کنیم که وقتی یک نخبه برای همکاری به کشور مراجعه می‌کند، بتوانیم بلافاصله شرایط لازم را برای جذب او فراهم کنیم.
وی ایجاد شبکه ملی دانشمندان ایرانی و طراحی مسیرهای همکاری بین‌المللی را از دیگر راهکارهای پیشنهادی دانست و افزود: باید مسیرهایی مانند استاد وابسته بین‌المللی، راهنمایی مشترک پایان‌نامه‌ها و پروژه‌های تحقیقاتی، برگزاری دوره‌های تخصصی مشترک، دسترسی مشترک به تجهیزات آزمایشگاهی و فرصت‌های بازدید علمی کوتاه‌مدت را توسعه دهیم تا ارتباط پژوهشگران داخل و خارج از کشور تقویت شود.
بازطراحی آموزش علوم پایه با محوریت کشف و حل مسئله
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ضرورت تحول در شیوه آموزش علوم پایه گفت: نظام آموزشی فعلی که عمدتاً بر انتقال اطلاعات استوار است، پاسخگوی نیازهای امروز نیست و باید به سمت آموزش مبتنی بر کشف، محاسبه و حل مسئله حرکت کنیم. در این مسیر، استفاده از هوش مصنوعی و توسعه آزمایشگاه‌های آموزشی هوشمند اهمیت زیادی دارد.
وی با اشاره به تجربه خود در دانشگاه فرهنگیان اظهار کرد: یکی از نخستین اقداماتی که در این دانشگاه دنبال کردیم، ایجاد آزمایشگاه‌های هوشمند و مجازی بود. امروز دیگر نمی‌توان صرفاً با الگوی سنتی آزمایشگاه‌های فیزیک پایه یک و دو به آموزش علوم پرداخت. ما در این زمینه آزمایشگاه‌هایی با استفاده از عینک‌های واقعیت مجازی و مدل‌های آزمایشگاهی متناسب با نیازهای آموزشی دانشگاه فرهنگیان طراحی کردیم.
برزوئی ادامه داد: در یکی از پردیس‌های دانشگاه فرهنگیان این طرح اجرا شد و پس از آغاز کار، استادان دیگری نیز از این اقدام استقبال کردند. این تجربه در سه استان دانشگاه فرهنگیان نیز توسعه پیدا کرده است. این اقدام کار بزرگی بود؛ چراکه اگر بخواهیم برای هر یک از حدود ۱۰۰ واحد آموزشی، آزمایشگاه‌های فیزیکی و تجهیزات مورد نیاز را به‌صورت سنتی فراهم کنیم، هزینه‌های بسیار سنگینی به کشور تحمیل می‌شود و هزینه برخی تجهیزات و آزمایش‌ها به چندین میلیارد تومان می‌رسد. در حالی که با طراحی نرم‌افزارهای مناسب و توسعه آزمایشگاه‌های مجازی و هوشمند می‌توان بخشی از این هزینه‌ها را مدیریت کرد.
علوم پایه، زیربنای پیشرفت فناوری و صنعت است
برزوئی با اشاره به اهمیت پیام رهبر شهید انقلاب درباره علوم پایه خاطرنشان کرد: به نظر من، این پیام در زمان بسیار مناسبی مطرح شد؛ درست در مقطعی که خطر تضعیف علوم پایه به اوج خود رسیده بود. اکنون نیز اطمینان دارم که بسیاری از وزارتخانه‌ها اقدامات خود را برای پیگیری این موضوع آغاز کرده‌اند و وزارت امور خارجه نیز به‌عنوان یکی از دستگاه‌های مرتبط با سیاست‌گذاری و همکاری‌های بین‌المللی می‌تواند در پیشبرد بخش‌هایی از این برنامه نقش داشته باشد.
وی افزود: همه ما برای ورود جدی به این موضوع آمادگی داریم، اما باید یک نکته را به‌درستی درک کنیم؛ علوم پایه در مقابل فناوری و صنعت قرار ندارد، بلکه زیربنای آن‌هاست. اگر قرار است علم پیشرفت کند، صنعت توسعه یابد و فناوری به مرزهای جدید برسد، بدون داشتن پشتوانه و بنیادهای علوم پایه امکان‌پذیر نخواهد بود.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان تأکید کرد: اگر می‌خواهیم روی پای خود بایستیم و خلأهای فناورانه کشور را برطرف کنیم، باید علوم پایه را در داخل کشور تولید و تقویت کنیم و خودمان در این حوزه پیشتاز باشیم.
انتهای پیام
