دکتر ابوذر ابراهیمی ترکمان
بهر آن پیغامبر این را شرح ساخت:
هر که خود بشناخت، یزدان را شناخت
مولانا در قالب داستان دلبستگی سلطان‌محمود غزنوی به ایاز۱ در دفتر پنجم مثنوی، معرفت نفس را مهمترین راه شناخت خداوند معرفی می‌کند. براساس این داستان، علاقه سلطان به ایاز، موجب حسادت اطرافیان شد و برای کاستن از این محبت، درصدد برآمدند تا از او کاستی‌هایی یافته، بنمایانند. ایاز حجره‌ای برای خود اختصاص داده بود و هر روز مخفیانه به آن سر می‌زد. اطرافیان گمان کردند حتماً جواهرات و اشیای قیمتی به دور از چشم سلطان در حجره پنهان کرده است.
شاه را گفتند: او را حُجره‌ای‌ست
اندر آنجا زرّ و سیم و خُمره‌ای‌ست
راه می‌ندهد کسی را اندر او
بَسته می‌دارد همیشه آن دَر، او
سلطان‌محمود نسبت به ایاز بدگمان نبود و حتی خود و ایاز را یکی می‌شمارد و هر آسیب بر ایاز را آسیب بر خویش می‌دانست. با وجود این، نگران هم بود که مبادا ایاز اسراری داشته باشد.
گر زنم صد تیغ او را ز امتحان
کم نگردد وُصلَتِ آن مهربان
داند او کان تیغ بر خود می‌زنم
من ویَم اندر حقیقت، او منم
اما برای اثبات پاکی ایاز و پیشگیری از رخنه تردید به یقینش نسبت به پاکی او، به اطرافیان دستور داد تا نیمه شب، حجره را بگشایند و هرچه در آن است ضبط کنند و هیچ سرّی را پنهان نسازند واسرارِ احتمالی ایاز را فاش نمایند.
پس اشارت کرد میری را که: رو
نیم‌شب بگشای و اندر حجره شو
هر چه یابی مر تو را یغماش کن
سرّ او را بر ندیمان فاش کن
ماموران وقتی وارد حجره شدند، جز چارق و پوستینی ندیدند.
می‌رود هر روز در حُجره‌ی بَرین
تا ببیند چارقی با پوستین!
معلوم شد ایاز برای یادآوری گذشته خویش، هر روز به دیدن چارق و پوستین می‌رود.
لیک آدم چارق و آن پوستین
پیش می‌آورد که هستم ز طین
ماموران حجره را گشتند و تصور کردند که چارق و پوستین، پوششی است برای پنهان کردن کالای اصلی. از این رو سیخ‌های تیز آوردند و در هر چه بود، فرو کردند.
هین بیاور سیخ‌های تیز را
امتحان کن حُفره و کاریز را
هر طرف کَندند و جُستند آن فَریق
حفره‌ها کردند و گوهای عمیق
حفره‌هاشان بانگ می‌داد آن زمان
کَنده‌های خالِییم ای کندگان
وقتی چیزی یافت نشد، شرمنده و سرافکنده به نزد سلطان رفتند و ضمن اعتراف به خطای خود طلب عفو کردند:
از خجالت جمله انگشتان گزان
هر یکی می‌گفت کای شاه جهان
گر بریزی خون حلال ستت حلال
ور ببخشی، هست اِنعام و نوال
سلطان نیز بخشش و عقوبت را به ایاز واگذاشت: کن میان مجرمان حکم، ای ایاز.
ایاز از آنها درگذشت و در علت دیدن روزانه آن چارق و پوستین گفت: اینکه من هر روز به حجره سر می‌زنم، برای آن است که از شناخت خود فاصله نگیرم؛ زیرا فقط از این طریق و اینکه چه کسی بودم، می‌توانم سلطان را بشناسم و الطافش را در یاد داشته باشم. تا خود و گذشته و فقر و نیاز خود را نشناسم، چگونه می‌توانم لطف‌های سلطان را که مرا از هیچ به اینجا رساند، بشناسم و شاکر باشم؟
مولانا از همین جا گریزی به حدیث نبوی می‌زند که فرمود: «مَن عَرَفَ نَفسَهُ، فَقَد عَرَفَ رَبَّه» که موضوع اصلی این نوشتار است:
گفت من دانم عطای توست این
ورنه من آن چارقم و آن پوستین
بهر آن، پیغامبر این را شرح ساخت:
هر که خود بشناخت، یزدان را شناخت
چارقت نطفه‌ست و خونت پوستین
باقی ای خواجه، عطای اوست این
(مثنوی، دفتر پنجم)
بارها مولانا از داستان اصلی فاصله می‌گیرد و به موضوعات مختلف می‌پردازد و باز به داستان اصلی بازمی گردد. در یکی از داستان‌های فرعیِ درون داستان اصلی، از عاشقی شیفته یاد می‌کند که در پاسخ به سؤال معشوق که میزان عشق را از عاشق می‌پرسد، می‌گوید:
بر من از هستی من، جز نام نیست
در وجودم جز تو ای خوش‌کام، نیست
(همان)
با تمثیل‌های متعدد در سراسر مثنوی، مولانا می‌کوشد ضرورت خودشناسی را یادآور شود.
ضرورت خودشناسی
حدیث مذکور از احادیث مشهوری است که بر شناخت خداوند از طریق شناخت نفس تاکید دارد. ملاصدرا معتقد است مضمون این حدیث در همه کتاب‌های آسمانی وجود دارد.۲ علامه طباطبایی نیز می‌گوید: «ادیان و مذاهب با همه اختلافاتی که در سنت و طریقه‌های خود دارند، اجمالا جز اشتغال به امر نفس، مقصد دیگری ندارند»؛۳ بنابراین مضمون حدیث مورد پذیرش بسیاری از عارفان قرار گرفته است.
مولانا از کسانی است که معتقدند شناخت و معرفت نفس، راه شناخت خداست و با استناد به این حدیث، می گوید انسان اگر معرفت نفس پیدا کند، به یقین به معرفت خداوند دست یافته است. البته برخی بر آنند که این حدیث، محال بودن شناخت خدا را بیان می‌کند؛ به این معنی که چون معرفت نفس ممکن نیست، پس معرفتِ «رب» هم که منوط به معرفت نفس است نا ممکن است.۴ این سخن البته با «حدیث کَنز»۵ که مولانا به آن نیز بسیار استناد می‌کند، سازگار نیست. بر اساس حدیث کنز، خداوند می‌فرماید: «من گنجی پنهان بودم، خلق را آفریدم تا شناخته شوم.» ضمناً حدیث معرفت با آیات متعددی از قرآن نیز سازگار است.۶
مولانا جان و پایه همه علوم را در خودشناسی می‌داند و می گوید: شناخت خویشتن است که اصل و اساس دین قلمداد می‌شود:
جان جمله علمها این است این
که بدانی من کی‌ام در یَوم دین
آن اصول دین بدانستی، ولیک
بنگر اندر اصل خود گر هست نیک
از اصولَینَت اصول خویش به
که بدانی اصل خود ای مرد مِه
(مثنوی، دفتر سوم)
مولانا ظاهر انسان را عاجزی می‌داند که یک پشه او را به ستوه می‌آورد، اما باطنش را مسلط بر هفت آسمان می‌داند.
ظاهرش را پشه‌ای آرد به چرخ
باطنش باشد محیط هفت چرخ
(مثنوی، دفترچهارم)
و نیز عالَمی را در وجود انسان پنهان می‌داند: «در دوگز تن، عالَمی پنهان شده» و نیز با اشاره به شعر منسوب به امام علی(ع) انسان را عالَم اکبر می‌داند.۷
پس به صورت، عالَم اصغر تویی
پس به معنی، عالَم اکبر تویی
(مثنوی، دفترچهارم)
مولانا عالمانی را که در پی دانش‌اندوزی هستند و علم به همه چیز دارند، اما خویشتن را نمی‌شناسند، مذمت می‌کند.
صد هزاران فضل داند از علوم
جان خود را می‌نداند آن ظَلوم
داند او خاصیت هر جوهری
در بیان جوهر خود چون خری
(مثنوی، دفترسوم)
عبور از خودِکاذب به خود واقعی
خود در مثنوی دو معنی دارد: یکی وجهه مادی و دنیاییِ آدمی که از آن به «نفس» نیز تعبیر می‌شود، و دیگر وجهه الهی و روحانی او که برای درکِ هستیِ ابدی و نادیدنی شایستگی دارد، و در آن مرتبه درکِ عالم غیب و ابدیت است که رهرو خود را جز آن ابدیت نمی‌بیند، و چون قطره‌ای است که با اقیانوس پیوسته، و هستی او همان هستیِ اقیانوس است.۸ در مثنوی با اشاره با این دو معنی متمایز، می‌گوید:
موسی و فرعون درهستی توست
باید این دو خصم را در خویش جست
(مثنوی، دفتر سوم)
ابتدا باید خود را شناخت. شناسایی کننده و شناسایی شونده در خودشناسی، یکی است و این سؤال مطرح است که: چگونه فاعل و مفعولِ معرفت یک نفر است؟ پاسخ را باید در این جست که از نظر مولانا بین نفس و روح تفاوت است ، همان تفاوتی که بین من و تن است. مولانا می گوید منِ خویش را نباید با تنِ خویش اشتباه گرفت و باید کوشید تا خود را شناخت و از اینکه در شناخت خویشتن، فاعل و مفعول یکی است، معلوم می شود که خودی که از خود ساخته ایم، خودِ کاذب ما (ego) است، نه خودِ واقعی (self) پس توصیه به شناخت خودِ واقعی می‌کند:
ما بدانستیم ما این تن نه‌ایم
از ورای تن به یزدان می‌زییم
ای خنُک آن را که ذات خود شناخت
اندر امن سرمدی، قصری بساخت
(مثنوی، دفتر پنجم)
خودشناسی، دقیقاً مسیر سفر از قلمرو محدود خودِ واقعی (ایگو) به سمت آگاهی بی‌کران خودِ واقعی (Self) است. با این حال، تعبیر «عبور از خودِکاذب » نباید به معنای نابودی، سرکوب یا حذف آن در نظر گرفته شود؛ چرا که خودِکاذب ابزار حیاتی روان برای بقا، مرزبندی و تعامل با جهان مادی است. بدون یک خودِاولیه منسجم و سالم، انسان توانایی مدیریت زندگی روزمره را از دست می دهد و دچار فروپاشی روانی می‌شود؛ بنابراین عبور از خودِکاذب در فرآیند خودشناسی، به معنی سلب حکمرانی از خودِکاذب و خلع سلاح کردن آن است.
خودشناسی زمانی آغاز می‌شود که فرد درمی‌یابد این لایه سطحی، تمامیت وجودش نیست. عبور از خودِکاذب یعنی انتقال مرکز ثقل روان از «منِ کاذب و نگران» به سمت «خویشتنِ اصیل و ناظر». در این مرحله، خودِکاذب دیگر فرمانروای مطلق نیست، بلکه در خدمت خودِ واقعی قرار می‌گیرد. با فروکش کردن هیاهو، فرافکنی‌ها و کنترل‌گری‌های خودِکاذب، فضا برای ظهور خود واقعی باز می‌شود. در نهایت، این تحول به انسان اجازه می‌دهد تا به جای واکنش‌های ناشی از ترس و گره‌های روانی گذشته، بر اساس حکمت درونی، آرامش عمیق و معنای اصیل زندگی کند.
خودشناسی، فرآیند نابودی خودِ واقعی نیست، بلکه هنر فراتر رفتن از پیلهمحدود خودِ واقعی برای متولدشدن در ساحتِ کل‌نگر و اصیل خودِ واقعی است. از همین رو گذر از خویشتن کاذب و خودساخته (بی خودی) لازم است تا خویشتن خویش شناخته شود. این همان در خود جُستنی است که به از خودجَستن می‌انجامد. خودی رها می‌شود و خداشناسی و پیوند به حق پدیدار می‌گردد.
جهد کن در بی خودی،خود را بیاب
زودتر، والله اعلم بالصواب
(مثنوی، دفتر چهارم)
من کسی در ناکسی دریافتم
پس کسی در ناکسی دربافتم
(مثنوی، دفتر اول)
ارتباط خودشناسی و خداشناسی
خویش را صافی کن از اوصاف خود
تا ببینی ذات پاک صاف خود
(مثنوی، دفتر اول)
از میان سه راه شناخت آفاقی و انفُسی و شهودیِ خداوند، شناخت انفسی برتر از شناخت آفاقی است؛ زیرا در شناخت انفسی، حتی آفاق نیز واسطه نیست. چون شناخت از درون است نه از بیرون و شناخت شهودی نیز بر شناخت انفسی ترجیح دارد. به هر سه شناخت در قرآن کریم اشارت رفته است .
شناخت خویشتن که از آن به«معرفت نفس» تعبیر می‌شود، خداشناسی را در پی دارد. به این معنی که آدمی اگر گرسنه باشد، احساس نیاز به غذا می‌کند، آن را می شناسد و به دنبال برطرف کننده این نیاز (غذا) می‌رود؛ اگر تشنه باشد، احساس فقر به آب می‌کند و به دنبال رافعِ تشنگی (آب) می‌رود. همین انسان اگر معرفت نفس پیدا کند، می‌فهمد که وجود دارد و هستی اش از خودِ او نیست، بلکه از ناحیه‌ای به او داده شده است؛ بنابراین او نیازمند «هستی» است. پس به دنبال حفظ هستی خود و بقا خواهد بود از همین رو، متوجه هستی بخش (خدا) می‌شود و او را می‌شناسد؛ زیرا فقط خداست که وجود را می‌تواند به او بدهد و از نیستی به وادی هستی بیاورد. مولانا در فیه مافیه بر همین نکته تاکید می‌کند: «این راه فقر راهی است که در او به جمله آرزوها برسی. هر چیزی که تمنای تو بوده باشد، البته در این راه به تو رسد.... هیچ کس در این راه نرفت که شکایت کرد؛ به خلاف راههای دگر. هر که در آن راه رفت و کوشید از صدهزار، یکی را مقصود حاصل شد و آن نیز نه چنانک دل او خنک گردد و قرار گیرد؛ زیرا هر راهی را اسبابی است و طریقی است به حصول آن مقصود و مقصود حاصل نشود، اِلّا از راه اسباب. و آن راه دور است و پر آفت و پر مانع شاید که آن اسباب تخلف کند از مقصود. اکنون چون در عالم فقر آمدی و ورزیدی، حق تعالی تو را ملک‌ها و عالم‌ها بخشد که در وهم ناورده باشی. و از آنچ اول تمنا می‌کردی و می‌خواستی، خجل گردی که «آوه من به وجود چنین چیزی، چنان چیز حقیر چون می‌طلبیدم؟»۱۰ ادامه دارد
پی‌نوشت‌ها:
۱. ابوالنجم ایاز (درگذشته ۴۴۹ق) غلامی بود در دربار غزنوی و سلطان‌محمود (۳۶۰ ـ ۴۲۱ق) علاقه ویژه‌ای به او داشت و داستان این تعلق زبانزد خاص و عام بود. پس از مرگ سلطان‌محمود، اشتهار این داستان بیشتر شد و در ادبیات غنایی و عرفانی فارسی، جایگاه خاصی یافت.
۲. ملاصدرا، اسرار الآیات، ۱۳۶۰ش، ص۱۳۳
۳. المیزان فی تفسیر القرآن، ج۶، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ص۱۸۷
۴. مازندرانی، ملامحمد صالح، ۱۳۸۲ق، شرح اصول الکافی، تهران، المکتبه الاسلامیه، ج۶، ص۷۰
۵. کُنتُ کَنزاً مَخفِیّاً فَاحبَبتُ ان اُعرَفُ و خَلَقتُ الخَلقَ لِکَی اُعرَف(بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۴، ص۱۹۹ و ۳۴۴)
۶. آیات «عَلَیکُم انفُسَکُم» (مائده، ۱۰۵)، «سَنُرِ‌یهِم آیاتِنَا... فِی انفُسِهِم» (فصلت، ۵۳) و «لا تکونوا کالذین نَسُوا الله فَانسَاهُم انفُسَهُم» (حشر، ۱۹) نقیض حدیث مزبور است.
