جهان در آستانهٔ تصمیمی قرار دارد که می‌تواند نظم بین‌الملل را برای همیشه دگرگون کند. این گزارش تحلیلی استدلال می‌کند که احتمال استفادهٔ آمریکا از سلاح هسته‌ای علیه تأسیسات «کوه کلنگ» در ایران، تنها یک گزینهٔ نظامی محدود نیست؛ بلکه مانند یک «حادثهٔ بنیان‌شکن» عمل می‌کند: حادثه‌ای که تابوی هشتادسالهٔ پرهیز از به‌کارگیری سلاح هسته‌ای را می‌شکند و زنجیره‌ای از پاسخ‌های هسته‌ای را در سطح جهان به راه می‌اندازد.
سه متغیر در یک لحظهٔ تاریخی
پرسش از احتمال وقوع جنگ جهانی سوم، تا دیروز پرسشی نظری بود؛ امروز به پرسشی عملیاتی بدل شده است. آنچه این تغییر را رقم زده، هم‌گرایی سه متغیر است.
نخست، فشار سیاسی: بنیامین نتانیاهو پس از انتخابات هفتهٔ گذشته برای تشکیل دولت به ۶۱ کرسی کنست نیاز دارد و بدون مداخلهٔ مستقیم ترامپ قادر به تشکیل کابینه نیست؛ به گفتهٔ یک ناظر آگاه، «نتانیاهو هر روز درباره‌اش با ترامپ تماس می‌گیرد.»
دوم، ادعای فنی: گفته می‌شود هیچ سلاح متعارفی توان نفوذ به عمق ۳۰۰ فوتی گرانیت کوه کلنگ را ندارد و بنابراین تنها گزینهٔ نظامی، سلاح هسته‌ای است.
سوم، تغییر دکترین ایالات متحده آمریکا: از فوریهٔ گذشته، دولت آمریکا دکترین هسته‌ای خود را بازنویسی کرده تا استفادهٔ اول از «بمب‌های میدان نبرد» آسان‌تر و در نتیجه محتمل‌تر شود. پرسش محوری این گزارش آن است که چه زنجیرهٔ علّی‌ای یک حملهٔ هسته‌ای محدود را به جنگ جهانی سوم متصل می‌کند.
پیش از ورود به تحلیل، یک نکتهٔ روش‌شناختی ضروری است. این گزارش پیش‌بینی قطعی نیست؛ نقشه‌ای شرطی است و هر گزارهٔ آن در یکی از سه وضعیت مشخص ارائه می‌شود. برخی گزاره‌ها «داده» هستند، یعنی منابع معتبر آن‌ها را تأیید کرده‌اند. برخی «استنتاج» هستند، یعنی از داده‌ها به‌طور منطقی نتیجه می‌شوند. و برخی «ادعا» هستند، یعنی مطرح شده‌اند اما تأیید قطعی نشده‌اند و باید با احتیاط خوانده شوند. روش کلی تحلیل نیز «استدلال ربایشی» است: بهترین تبیین ممکن برای مجموعه‌ای از شواهد ناقص. در تحلیل راهبردی، صداقت دربارهٔ درجهٔ اطمینان، به‌اندازهٔ خود تحلیل اهمیت دارد.
تابوی هسته‌ای به‌مثابهٔ نظم
از ۱۹۴۵ تاکنون، هیچ کشوری جز آمریکا از سلاح هسته‌ای در جنگ استفاده نکرده است. این «تابو» نه یک قاعدهٔ حقوقی الزام‌آور، بلکه هنجاری بین‌المللی است که از هزینه‌های سیاسی و اخلاقی استفادهٔ اول نشأت گرفته است. نینا تاننوالد استدلال کرده است که تابوی هسته‌ای نه فقط به‌دلیل ترس از تلافی، بلکه به‌دلیل «نفرت اخلاقی» از کشتار جمعی شکل گرفته است. این هنجار در طول هشت دهه به قاعدهٔ نانوشتهٔ نظم بین‌الملل بدل شده است. نظریه‌پردازان بازدارندگی مانند شولین، والتز و جرویس تأکید کرده‌اند که اعتبار بازدارندگی نه از توان، بلکه از سابقه و ادراک پیروی می‌کند. اگر آمریکا تابو را بشکند، بازدارندگی هسته‌ای دیگر بر پایهٔ «عدم استفاده» بنا نخواهد شد؛ بلکه بر پایهٔ «استفادهٔ مشروط» بازسازی می‌شود. به تعبیر توماس شلینگ، در بازدارندگی، «آستانه» مهم‌تر از «توان» است؛ زیرا آستانه انتظارات را شکل می‌دهد و انتظارات رفتار را.
از کوه کلنگ تا جنگ جهانی سوم
گام اول: حملهٔ هسته‌ای به ایران
هدف «کوه کلنگ» در مرکز ایران است و ادعا می‌شود هیچ سلاح متعارفی توان نفوذ به عمق ۳۰۰ فوتی گرانیت را ندارد. این ادعا از نظر فنی قابل مناقشه است: بمب‌های نفوذگر مانند GBU 57 MOP توان نفوذ تا حدود ۶۰ متر در بتن مسلح را دارند و ترکیب حملات مکرر می‌تواند مؤثر باشد. با این حال، حتی اگر ادعای فنی نادرست باشد، «ادراک» تصمیم‌گیرندگان از ناتوانی گزینهٔ متعارف، خود به عاملی برای انتخاب گزینهٔ هسته‌ای بدل می‌شود. اگر تصمیم‌گیرندگان آمریکایی باور داشته باشند که تنها گزینه هسته‌ای است، همان باور مسیر را هموار می‌کند، مستقل از صحت فنی ادعا.
گام دوم: شکستن تابو و فعال‌سازی پیش‌سابقه
اگر آمریکا اولین استفاده از سلاح هسته‌ای را در جنگ انجام دهد، سه پیام هم‌زمان صادر می‌شود. پیام نخست به روسیه است: مسکو پیش‌تر به دست‌کم دو دولت گفته است که حملهٔ هسته‌ای آمریکا به ایران، آن را برای استفاده از سلاح هسته‌ای علیه اوکراین «آزاد» می‌کند. در منطق بازدارندگی، پیش‌سابقه مهم‌تر از قانون است. پیام دوم به پاکستان و هند است: دو قدرت هسته‌ای همسایه که تاریخچهٔ تنش دارند، در فضای بی‌تابویی تمایل به استفادهٔ پیش‌دستانه را بازمی‌یابند. پیام سوم به کرهٔ شمالی است: پیونگ‌یانگ که سلاح هسته‌ای را ابزار بقای رژیم می‌داند، محاسبات خود را تهاجمی‌تر تنظیم می‌کند.
گام سوم: آبشار هسته‌ای و جنگ جهانی سوم
وقتی تابو شکسته شود، «آستانه» به «قاعده» تبدیل می‌شود. در نظریهٔ بازی‌ها این وضعیت «تعادل خطرناک» نامیده می‌شود: هر بازیگر انتظار دارد دیگری از سلاح هسته‌ای استفاده کند، بنابراین انگیزهٔ پیش‌دستی افزایش می‌یابد. نتیجه، آبشاری از پاسخ‌های هسته‌ای است. نکتهٔ تحلیلی مهم آن است که برخلاف جنگ‌های جهانی اول و دوم که به‌تدریج و از طریق زنجیره‌ای از اتحادها شکل گرفتند، جنگ جهانی سوم در صورت وقوع از یک «حادثهٔ واحد» آغاز می‌شود: تصمیم یک نفر. پیشگیری از آن، نه مدیریت اتحادها، بلکه مدیریت یک تصمیم است.
پیامدها: پنج هشدار فوری
پیامدهای چنین حمله‌ای در پنج سطح قابل دسته‌بندی است. در سطح زیست‌محیطی، انفجار زمینی در کوه کلنگ گرد و غبار رادیواکتیو را در خلیج فارس پراکنده می‌کند و آب آشامیدنی حدود ۱۰۰ میلیون نفر را آلوده می‌سازد. در سطح اقتصادی، بازار جهانی انرژی و کود شیمیایی پس از هشت ماه جنگ شکننده است؛ در اکتبر گذشته ۱۱ ابرنفتکش در تنگهٔ هرمز آسیب دیدند و حملهٔ هسته‌ای رکود جهانی را تسریع می‌کند. در سطح سیاسی، فشار نتانیاهو بر ترامپ ریشه در بحران سیاسی داخلی اسرائیل دارد و این «سندرم جنگ برای بقا» در تاریخ نمونه‌های متعددی دارد که هزینه‌های آن همواره بر دوش مردم عادی بوده است. در سطح راهبردی، شکستن تابو پیش‌سابقه‌ای برای روسیه، پاکستان، هند و کرهٔ شمالی ایجاد می‌کند. و در سطح انسانی، در چنین جنگی برنده‌ای وجود ندارد.
چرا بریتانیا هدف جانشین است؟
در تحلیل قبلی نویسنده با عنوان «منطق انتخاب هدف فرامنطقه‌ای در جنگ آتی»، استدلال شد که در صورت شکست مذاکرات و تداوم تنش، بریتانیا به‌عنوان «هدف جانشین» مطرح می‌شود. این تحلیل سه لایه دارد. لایهٔ اول دسترس‌پذیری است: بریتانیا در قیاس با آمریکا در دسترس‌تر است و پایگاه‌های آمریکا در بریتانیا، دیگو گارسیا و فرفورد نقاط دسترسی غیرمستقیم هستند. لایهٔ دوم مشارکت تسهیل‌کننده است: وزارت امور خارجهٔ ایران بریتانیا را به «مشارکت در جنگ تحمیلی آمریکایی و صهیونیستی» متهم کرده و MI6 را «گروه متخاصم» و نیروی دریایی و هوایی سلطنتی را «سازمان تروریستی» اعلام کرده است. لایهٔ سوم کمک اطلاعاتی روسیه است: روسیه ترجیح می‌دهد ضربه به بریتانیا را بر ضربهٔ مستقیم به آمریکا، چون ضربه به بریتانیا اروپا را درگیر می‌کند و اتحاد فراآتلانتیک را تحت فشار می‌گذارد، بی‌آنکه مسکو را در معرض پاسخ مستقیم واشینگتن قرار دهد. نکتهٔ حیاتی آن است که این «تعادل خطرناک» که نه صلح است و نه جنگ تمام‌عیار، زمینه را برای یک حادثهٔ بزرگ‌تر فراهم می‌کند و حملهٔ هسته‌ای به کوه کلنگ دقیقاً همان حادثه‌ای است که می‌تواند این تعادل شکننده را به فروپاشی کامل بکشاند.
نقشهٔ شرطی: این گزارش پیش‌بینی نیست
اگر آمریکا به کوه کلنگ حملهٔ هسته‌ای کند، اگر روسیه تهدید خود را عملی سازد، اگر پاکستان و هند و کرهٔ شمالی از پیش‌سابقه تبعیت کنند، و اگر ساختار مذاکرات تغییر نکند، آنگاه جنگ جهانی سوم اجتناب‌ناپذیر می‌شود. اما همهٔ این‌ها «اگر» دارند و نقشهٔ شرطی را باید با «اگر»ها خواند، نه با «قطعاً»ها.
پنج گام فوری
نخست، بازسازی تابوی هسته‌ای: اعلام صریح اینکه هرگونه استفادهٔ اول از سلاح هسته‌ای نقض قواعد بنیادین نظم بین‌الملل است و پاسخ جمعی را در پی خواهد داشت. دوم، احیای دیپلماسی چندجانبه: ادامهٔ مذاکرات دوحه با حضور همهٔ طرف‌ها و با تضمین‌های اجرایی، زیرا تجربهٔ سه دور مذاکرهٔ شکست‌خورده نشان داده است که توافق بدون تضمین کاغذی است. سوم، شفاف‌سازی اطلاعاتی: ادعاهای مربوط به کوه کلنگ باید توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی راستی‌آزمایی شود، نه توسط رسانه‌ها و مقامات سیاسی. چهارم، فشار بر نتانیاهو: روشن‌سازی اینکه استفاده از جنگ برای بقای سیاسی غیرقابل قبول است؛ این فشار نه به‌دلیل حمایت از ایران، بلکه به‌دلیل حمایت از نظم بین‌الملل است. پنجم، آگاهی‌بخشی عمومی: همان‌گونه که کارلسون گفت، «مردم جهان» باید صدای خود را بلند کنند؛ سکوت در این لحظه همدستی است.
آنچه این گزارش نشان داد، زنجیره‌ای است از یک تصمیم تا یک فاجعه. تصمیم ترامپ تا ۷ نوامبر یک تصمیم تاریخی است. او اکنون به ونس و ویتکاف گوش می‌دهد که می‌گویند توافق با ایران ممکن است. این آخرین فرصت است. اگر این فرصت از دست برود، نه فقط ایران، بلکه جهان وارد مرحله‌ای می‌شود که کنترل آن از دست همه خارج است. جنگ جهانی سوم، برخلاف دو جنگ جهانی قبلی، نه از یک بحران دیپلماتیک، بلکه از یک حادثهٔ هسته‌ای آغاز می‌شود. و در چنین جنگی، برنده‌ای وجود ندارد. تاریخ، ما را بر پایهٔ تصمیم‌هایی قضاوت می‌کند که در لحظه‌های حساس گرفته‌ایم. این، یکی از آن لحظه‌هاست.
