هفت صبح| فرزاد فرزین پس از سه سال دوری از صحنه‌های تهران، با یک گروه ۷۰ نفره به بام آرنا آمد تا به قول خودش تجربه‌ای متفاوت از تلفیق موسیقی و نمایش را رقم بزند؛ اما خروجی کار به جای یک شاهکار صحنه‌ای، تبدیل به بمب خنده اینستاگرام و توییتر شد. بررسی یک سوءتفاهم بزرگ در پاپ ایرانی: وقتی شلوغ‌کاری روی صحنه را با هنر مدرن اشتباه می‌گیریم! مصداق بارز و بومی‌سازی‌شده جمله تاریخی «یا راهی خواهیم یافت، یا راهی خواهیم ساخت» را همین چند شب پیش در غرب تهران و روی صحنه کنسرت فرزاد فرزین دیدیم!
فرمول ساده است: وقتی قوانین اجازه حضور رقصنده‌ها و فرم‌کارهای خانم را روی استیج نمی‌دهد، خب چه غم؟ از مردان غیور سرزمینمان استفاده می‌کنیم اما نتیجه چه می‌شود؟ گروهی از مردان با حرکات نمایشی نامتوازن و میزانسن‌هایی عجیب وارد صحنه می‌شوند، بی‌هدف در اطراف خواننده می‌چرخند و هم‌زمان با اجرای قطعات، اکت‌هایی را به نمایش می‌گذارند که قرار بود یک «کنسرت-پرفورمنس» باکلاس و فراتر از استانداردهای معمول باشد؛
اما حالا ویدیوهایش در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود و کاربران با دیدن آن، بیش از آن‌که مسحور هنر شوند یاد اجراهای طنز و کمدی‌های موقعیت می‌افتند. آنچه در 16 آبان‌ماه در مجموعه بام آرنا ایران‌مال تحت عنوان کنسرت-پرفورمنس «جهان من» روی صحنه رفت، بار دیگر یک موضوع قدیمی و جدی را در موسیقی ایران زنده کرد. اینکه مرز یک «پرفورمنس هنری» و یک «شلوغ‌کاری کمیک و سرگردان روی صحنه» دقیقا کجاست؟
وعده بزرگ، خروجی اینستاگرامی
فرزاد فرزین پیش از آغاز این اجراها، حسابی گردوخاک به پا کرده بود. او از بازگشت خود به تهران پس از سه سال خبر داد و پروژه «جهان من» را حاصل ماه‌ها عرق ریختن و تلاش بی‌وقفه یک لشکر ۷۰ نفره معرفی کرد. نام‌های شناخته‌شده‌ای هم در شناسنامه کار دیده می‌شدند؛ از کیوان ملک‌مطیعی به عنوان کارگردان صحنه و سعید داخ در مقام طراح حرکات نمایشی گرفته تا مهرداد معافی که سرپرستی ارکستر را بر عهده داشت. روی کاغذ، همه‌چیز خبر از یک اتفاق تراز اول می‌داد؛ اجرایی که قرار بود با تلفیق موسیقی، تصویر و پرفورمنس، فصلی نو در شوهای زنده پاپ ایران باز کند.
اما به محض اینکه اولین ویدیوهای موبایلی تماشاگران به فضای مجازی درز کرد، ورق برگشت. به جای آن‌که منتقدان و مخاطبان درباره شکوه طراحی صحنه یا ابعاد اجرایی صحبت کنند، موجی از شوخی، میم به راه افتاد و کاربران شبکه‌های اجتماعی هماهنگی بخش نمایشی و حرکات عجیب و غریب رقصنده‌ها را به باد انتقاد و تمسخر گرفتند.
پرسشی که بسیاری از مخاطبان مطرح می‌کنند این است: حتی اگر اصرار داشتید برچسب «پرفورمنس» روی کنسرتتان بچسبانید، این دیگر چه اجرایی بود؟ از تصویرها مشخص است کسانی که روی صحنه در حال جست‌وخیز هستند، اساسا حرفه‌شان دنس یا حرکت فرم به معنای مدرن و منطبق با موسیقی پاپ نیست. چطور می‌توان نام این حرکات ناهماهنگ را پرفورمنس گذاشت؟ بله، همه می‌دانیم که محدودیت‌های قانونی اجازه استفاده از بانوان را در این بخش نمی‌دهد، اما آیا در کشور کمبود گروه‌های حرفه‌ای حرکت، آکروبات‌کارهای مدرن یا دنسرهای مرد کاربلد وجود دارد که خروجی کار باید تا این حد آماتور و نزدیک به یک نمایش کمدی از آب دربیاید؟
پرفورمنس یعنی چه؟
برای اینکه بفهمیم در «جهان من» کجای کار لنگ می‌زند، بد نیست یک بار به تعریف الفبایی ماجرا برگردیم. در هنرهای نمایشی، پرفورمنس عموما شامل آیین یا مراسمی است که طی آن هنرمند یا گروهی از هنرمندان، اثری را که ماه‌ها تمرین کرده‌اند با هدف انتقال یک مفهوم به مخاطب عرضه می‌کنند. کنسرت موسیقی در ذات خود یک گردهمایی فرهنگی است برای القای پیام اعضای ارکستر به تماشاگران؛ رسانه‌ای حضوری که بی‌واسطه‌تر از هر ابزار دیگری حس و هیجان را منتقل می‌کند.
طبیعی است که اجراکنندگان موسیقی روی صحنه، برای تاثیرگذاری بیشتر، دست به دامان سایر هنرهای هفت‌گانه شوند. در واقع، تلفیق موسیقی با تئاتر، رقص، نور و تصویر، اتفاق تازه‌ای در جهان نیست. در کنسرت‌های بین‌المللی، استخدام فرد یا تیمی به عنوان «ایده‌پرداز» یا کارگردان هنری یک اصل بدیهی است. از اجراهای تئاتریکال و مفهومی گروه «پینک فلوید» در سبک پراگرسیو راک که با طراحی صحنه‌های شگفت‌انگیزشان تاریخ‌ساز شدند تا ستارگان پاپ امروزی که خودشان دوشادوش دنسرها در اجرای ایده‌های نمایشی نقش‌آفرینی می‌کنند، همه و همه بر یک اصل استوارند: انسجام و ایده.
مسئله اصلی کنسرت اخیر فرزاد فرزین همین‌جاست. «جهان من» اساسا چه تعریفی از پرفورمنس دارد؟ آیا ریختن ده‌ها نفر روی استیج، اضافه کردن حرکات نمایشی شلوغ و پخش چند جلوه بصری پشت سر خواننده، یک کنسرت معمولی را به یک «تجربه هنری متفاوت» تبدیل می‌کند؟ پرفورمنس به «نخ تسبیح» نیاز دارد؛ موسیقی، حرکت و نمایش باید در پیوند با یکدیگر قرار بگیرند و به هم معنا بدهند. وقتی این پیوند وجود ندارد، نتیجه چیزی جز مجموعه‌ای از صحنه‌های شلوغ، رفت‌وآمدهای بی‌دلیل و حرکات پراکنده نخواهد بود. مخاطب روی صندلی می‌نشیند و از خود می‌پرسد این همه هیاهو و دویدن روی صحنه چه نسبتی با ترانه‌ای که در حال اجراست دارد و قرار است چه بار معنایی یا زیبایی‌شناسانه‌ای به آن اضافه کند؟
نوستالژی سفینه فضایی؛ فرزین چرا عقب‌گرد کرد؟
نکته ماجرا اینجاست که خود فرزاد فرزین در مارکت موسیقی داخل ایران، یکی از پیشگامان اجرای ایده‌های نمایشی روی استیج بوده است. او که سال‌ها با ارکستر «شوک» روی صحنه می‌رفت، همیشه سعی می‌کرد برای تورهایش ایده‌پردازی کند و اتفاقا در گذشته بارها موفق شده بود تحسین مخاطبانش را برانگیزد. کافی است برگردیم به تابستان سال ۱۳۹۵ و کنسرت‌های معروف او در سالن میلاد نمایشگاه بین‌المللی تهران؛ جایی که فرزین با ایده «سفر به سال ۱۴۱۰» روی صحنه آمد.
او سوار بر یک سفینه فضایی شد و با گریمی سنگین و مسن‌شده، به ۱۵ سال بعد سفر کرد. آن ایده، با تمام محدودیت‌های موجود، یک خط داستانی مشخص داشت، با فضای کنسرت چفت شده بود و توانست صندلی‌های سالن را با رضایت کامل مخاطبان پر کند. در همان سال‌ها و بعدتر، خوانندگان دیگری مثل بنیامین بهادری، رضا یزدانی و مهدی مدرس هر کدام به فراخور سبک خود از اکت‌های نمایشی برای تزریق هیجان به سالن بهره بردند. اما اینکه چرا فرزاد فرزین در سال ۱۴۰۵، به جای برداشتن گامی رو به جلو، ناگهان با اجرایی به صحنه برمی‌گردد که بیش از تحسین، اسباب خنده و شوخی فضای مجازی را فراهم می‌کند، سوالی است که تیم کارگردانی او باید به آن پاسخ دهد.
موسیقی سنتی و نواحی، پاپ را ضربه‌فنی می‌کنند!
شاهد مثال برای اینکه بدانیم همیشه مشکل از «محدودیت‌ها» نیست و گاهی از «فقر ایده و کج‌سلیقگی در اجرا»ست، نگاهی به کنسرت‌های موسیقی سنتی و نواحی در داخل کشور است. اگرچه ذات موسیقی سنتی ایرانی آرام‌تر است و به اندازه ژانرهای پاپ و راک نیازمند اکت‌های فیزیکی پرهیجان نیست، اما همان‌جا هم وقتی پای فرم و حرکت به میان آمده، به دلیل تناسب فرم با محتوا، خروجی بسیار آبرومندانه‌تر بوده است. برای نمونه، استفاده از حرکات آیینی و عرفانی «سماع» در کنسرت‌های علیرضا قربانی، گروه شمس یا گروه «آقای سماع»، به دلیل همخوانی دقیق با روح موسیقی، فضایی مسحورکننده ایجاد می‌کند؛ ایده‌ای که حتی در سال ۹۳ توسط روزبه نعمت‌اللهی به موسیقی پاپ هم قرض داده شد و به دلیل تناسب با اشعار مولانا، جواب داد.
یا در موسیقی نواحی، ما با گنجینه‌ای از پرفورمنس‌های اصیل روبه‌رو هستیم که مو به تن مخاطب سیخ می‌کنند: از رقص پرصلابت «لزگی» در کنسرت‌های آذری و حرکات آیینی باشکوه در کنسرت‌های لری و بختیاری اساتیدی چون ایرج رحمان‌پور و فرج علی‌پور گرفته، تا اجراهای کردی، گیلکی و ترکمن. اصلا چرا راه دور برویم؟ گروه «لیان» بوشهر به سرپرستی محسن شریفیان را ببینید که چطور اعضای گروه، هم‌زمان با نواختن سازهای کوبه‌ای و بادی، با آن رقص‌پاهای جذاب جنوبی، سالن را روی سرشان می‌گذارند؛ یا گروه‌های ویژه بانوان نظیر ندای آفاق، گونای و پریشاد که از حرکات آیینی به عنوان مکملی دقیق برای موسیقی بهره می‌برند. در تمام این نمونه‌ها، حرکت در خدمت موسیقی است، نه وصله‌ای ناجور بر قامت آن!
مخاطب «ایده» می‌خواهد، نه فاکتور هزینه‌ها
کنسرت-پرفورمنس «جهان من» در نهایت به درس عبرتی برای تهیه‌کنندگان و خوانندگان پاپ تبدیل گشت. واکنش‌های تند و طنزآمیز مردم در شبکه‌های اجتماعی نشان داد که ذائقه بصری مخاطب امروز به شدت تغییر کرده است. مخاطبی که روزانه در اینستاگرام و یوتیوب بهترین اجراهای صحنه‌ای جهان را می‌بیند، با چسباندن برچسب‌های دهن‌پرکن مثل «پرفورمنس آرت» روی یک اجرای شلخته فریب نمی‌خورد. تفاوت و نوآوری را نمی‌توان با ردیف کردن آمار و ارقام، استخدام لشکری ۷۰ نفره، ماه‌ها تمرین و شلوغ کردن صحنه ایجاد کرد. مخاطب در نهایت از یک اجرای متفاوت، «ایده ناب»، «هارمونی» و «کیفیت» می‌خواهد؛ نه یک نمایش پرهزینه و پرسروصدا که در نهایت، حتی در سرگرم کردن او نیز به جای ایجاد حس تحسین، به یک کمدی ناخواسته تبدیل شود!
