به‌تازگی نمایشگاهی با عنوان «جست‌وجوی ایران» در «موزه هنرهای معاصر تهران» برگزار شده است. این نمایشگاه که به بازنمایی مفهوم ایران در آثار هنرمندان می‌پردازد، بیش از آنکه صرفاً رویدادی فرهنگی باشد، عرصه‌ای برای پرسشگری درباره برساخت این مفهوم در گنجینه هنر مدرن است. گردآوری بیش از صد اثر در هفت بخش، فرصتی فراهم کرده است تا نه‌فقط محتوای آثار، بلکه چیدمان و معماری فضایی نمایشگاه نیز بررسی شود. پرسشی که در مواجهه با این آثار مطرح می‌شود، این است که «ایران» در آن‌ها چگونه دیده و ساخته می‌شود؟ پاسخ به این پرسش در مواجهه مخاطب با معنای هر اثر و در زمینه فرهنگی و تجربه زیسته او شکل می‌گیرد. ازاین‌رو، خوانش حاضر می‌کوشد توصیفی از چیدمان و تجربه مواجهه ارائه دهد.
چیدمان آثار در هر گالری پیرامون موضوعی خاص سازمان یافته است و هر بخش، وجهی از مفهوم چندلایه ایران را بازنمایی می‌کند. بخش طبیعت و منظره در بالاترین سطح قرار دارد و آثاری از «سهراب سپهری»، «عباس کیارستمی»، «داود امدادیان» و دیگران را در بر می‌گیرد که ملموس‌ترین و بی‌واسطه‌ترین تجربه ایران را صورت‌بندی می‌کنند. این بخش، رابطه انسان و طبیعت را به‌مثابه نخستین لایه هویتی نشان می‌دهد و آسان‌ترین نقطه ورود برای مخاطب است. در ادامه، بخش میراث معنوی و زندگی با آثاری از «ایرج زند»، «هوشنگ پزشک‌نیا»، «جلیل ضیاپور»، «منوچهر شیبانی»، «ناصر اویسی»، «رضا بانگیز» و دیگران، مسیر را از «طبیعت» به «فرهنگ» تغییر می‌دهد و مخاطب را به جهان سنت‌ها و زندگی روزمره‌ای می‌برد که نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند. گویی ایران از «منظره» به «شیوه زندگی» بدل می‌شود. بخش بعدی با محوریت خط و زبان و آثاری از «پرویز تناولی»، «حسین زنده‌رودی»، «محمد احصایی» و دیگران، «نوشتار» را به‌عنوان انتزاعی‌ترین حامل فرهنگ و ابزار درک بخش‌های پیشین برجسته می‌کند.
در ادامه، آثاری از «کامبیز درم‌بخش»، «آیدین آغداشلو»، «فرح اصولی»، «علی‌اکبر صادقی»، «محمد مدبر»، «محمود جوادی‌پور» و دیگران، هسته‌های روایی فرهنگ ایرانی را بازخوانی می‌کنند. در این بخش، هنرمندان به‌سراغ اسطوره‌ها، آیین‌ها و خاطره جمعی رفته‌اند و روایت‌های فرهنگی را به تصویر کشیده‌اند. پایین‌ترین گالری به مدرنیته و بازتاب معاصر اختصاص دارد. در آثار «نصرالله مسلمیان»، «کامران کاتوزیان»، «رعنا فرنود»، «منیر فرمانفرمائیان» و دیگران، «ایران» دیگر نه منظره است، نه سنت و نه خط، بلکه به فرم، رنگ و زبان شخصی هنرمند مدرن تبدیل می‌شود. این آثار نشان می‌دهند که این مفهوم چگونه در آگاهی معاصر بازسازی می‌شود. در کنار این بخش‌ها، در راهروها نقل‌قول‌هایی از «ژاله آموزگار»، «سیمین دانشور»، «بابک احمدی»، «ناصر فکوهی»، «داریوش شایگان» و دیگران جای گرفته‌اند. این متون، به‌عنوان لایه‌ای تفسیری، سکوت بین آثار را با صدای اندیشه پر می‌کنند و راهروها را به فضایی پرسشگر بدل می‌سازند. این چیدمان، پاسخی عملی به تأکید کیوریتور (نمایشگاه‌گردان) بر غیرخطی‌بودن نمایشگاه است. هفت بخش در تجربه فضایی ترتیبی پدید می‌آورند که در آن، مخاطب هنگام پایین رفتن، به‌طور طبیعی از دیدن آثار به «اندیشیدن درباره ایران» می‌رسد. این شکل از روایت محیطی، به‌جای القای مستقیم محتوا، فضایی ایجاد می‌کند تا مخاطب دریابد که «ایران» از لایه‌هایی تودرتو و پیچیده تشکیل شده است.
این نمایشگاه از نظر سازمان‌دهی تجربه فضایی، ساختاری شبیه به فیلم «نیمه‌شب در پاریس» دارد. می‌توان این الگو را «زمان‌مندی سیال» یا «سفر در لایه‌های زمانی» نامید. همان‌گونه که شخصیت اصلی فیلم در گشت‌های شبانه‌اش به دهه‌های گذشته می‌رود و در هر گوشه با هنرمند یا نویسنده‌ای روبه‌رو می‌شود، مخاطب این نمایشگاه نیز در هر گالری با هنرمند یا اندیشمندی مواجه می‌شود و می‌تواند پای بخشی از سخنانش بنشیند. این هم‌نشینی آثار و اندیشه‌ها، مخاطب را از نقش منفعل تماشاگر به موقعیت سوژه‌ای تفسیرگر ارتقا می‌دهد.
نقل‌قول‌های کوتاهی که از برخی نویسندگان در راهروها نصب شده‌اند، فقط اشاره‌ای گذرا به جهان فکری آن‌ها دارند. اما همین جمله‌های کوتاه برای مخاطبانی که با آثار این متفکران آشنایند، دریچه‌ای به اندیشه‌های گسترده‌تر آن‌ها می‌گشایند. ناصر فکوهی در متنی، این پرسش را مطرح می‌کند که «انسان ایرانی کیست و چیست؟» و پاسخش را در «صورت‌ها، روحیه‌ها و روایت‌های بی‌پایان» جست‌وجو می‌کند. این روایت‌ها «از مرزهای جنسیت، زمان و مکان می‌گذرند». او انسان ایرانی را در پیوندی ناگسستنی با «گذشته‌های دردناک و درخشان» می‌بیند و تأکید می‌کند که «شکل و چهره ایران را نمی‌توان فقط در قدرت حاکمان یا شکوه پیروزمندان جست؛ ایران را شاید بیش از هر چیز در گردآمدن، پایکوبی و شادمانی زنان، مردان و کودکانی دید که عاشق زندگی بوده‌اند… و بار زندگی، رنج، زیبایی، رنگ و شادی را بر دوش کشیده‌اند».
اما همین زندگی روزمره در ایران معاصر، در بستری از تجربه مدرنیته جریان دارد، تجربه‌ای آمیخته با گسست و چندپارگی. تنوع «صورت‌ها و روایت‌های بی‌پایان» را نیز می‌توان به‌نوعی محصول همین وضعیت دانست، وضعیتی که در آن جامعه ایرانی همزمان در چند جهان زندگی می‌کند. داریوش شایگان در کتاب «افسون‌زدگی جدید» این وضعیت را به سطحی مفهومی می‌برد و رابطه ایران با مدرنیته را در چهارچوب «درهم‌آمیختگی نامتمایز» صورت‌بندی می‌کند. جامعه ایرانی این چندپارگی را نه می‌تواند یکسره حل کند و نه نادیده بگیرد. او از ضرورت «گفت‌وگوی میان‌فرهنگی» و بازخوانی سنت به‌مثابه منبعی زنده سخن می‌گوید. همین نکته در چیدمان نمایشگاه نیز بازتاب یافته است.
دغدغه مشترک درباره ایران، این صداها را با وجود تفاوت‌هایشان به هم پیوند می‌دهد. هر یک بخشی از این پرسش را در دست دارد و تصویر کامل فقط در ذهن مخاطب و بر پایه تجربه زیسته او شکل می‌گیرد. اینجاست که نمایشگاه به‌جای ارائه روایتی بسته و تمام‌شده، ایران را «برساختی گفتمانی» و همواره در حال تکوین بازمی‌نمایاند. بازدیدکننده نمی‌تواند همه سخنان را کامل بشنود و احتمالاً لازم هم نیست. اما همین حضور ناقص و گزینشی، تجربه‌ای شخصی و موقعیت‌مند از مواجهه با ایران رقم می‌زند. هر بازدیدکننده، بسته به سرمایه فرهنگی و دیدگاه خود، برداشتی متفاوت از نمایشگاه در ذهنش می‌سازد. به این معنا، نمایشگاه فضایی برای تمرین پرسشگری و بازاندیشی درباره ایران فراهم می‌کند و مخاطب را به تعریفی نهایی از آن نمی‌رساند.
