مسجدجامع قزوین زیر بار فیلم‌سازی
«مهدی مجابی»، کنشگر میراث‌فرهنگی در قزوین، با اشاره به آسیب‌هایی که در جریان تبدیل مسجدجامع قزوین به لوکیشن فیلم‌برداری سریال بامداد خمار به این بنای تاریخی وارد شده است، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «مسجدجامع قزوین پیش‌از این نیز، در جریان فعالیت گروه‌های تولید آثار سینمایی و تصویری با آسیب‌هایی مواجه شده است. در برخی موارد، زباله‌هایی در فضای بنا باقی مانده و مداخلاتی در بخش‌های مختلف آن صورت گرفته است. بااین‌حال، اتفاقاتی که در جریان تبدیل این مسجد به لوکیشن فیلم‌برداری رخ داده است، ابعاد دیگری از بی‌توجهی به اصول حفاظت از آثار تاریخی را نشان می‌دهد.»
او با اشاره به رعایت‌نشدن استانداردهای حفاظتی در جریان آماده‌سازی مسجد برای فیلم‌برداری می‌افزاید: «وقتی بنای تاریخی به لوکیشن فیلم‌برداری تبدیل می‌شود، معمولاً متناسب با نیازهای گروه تولید، تغییراتی در فضای آن ایجاد می‌کنند. این تغییرات ممکن است شامل رنگ‌آمیزی دیوارها، نصب تجهیزات، ایجاد الحاقات یا دستکاری بخش‌هایی از بنا باشد. گاهی نیز برای آماده‌سازی فضا، بخش‌هایی به بنا اضافه یا از محیط آن حذف می‌شود. همه این اقدامات، اگر بدون رعایت اصول حفاظتی و نظارت کارشناسی انجام شوند، ممکن است به ساختار و هویت تاریخی اثر آسیب وارد کنند.»
این کنشگر میراث‌فرهنگی با اشاره به تفاوت شهرک‌های سینمایی با بناهای تاریخی تأکید می‌کند: «معمولاً برای ساخت فیلم و سریال، شهرک‌های سینمایی یا فضاهای مخصوصی در نظر گرفته می‌شود تا صحنه‌های مورد نیاز، از اتاق خواب و ساختمان گرفته تا خیابان و سایر فضاهای شهری، در آن‌ها ساخته شوند. در چنین مکان‌هایی، گروه تولید می‌تواند متناسب با نیازهای پروژه دکور بسازد، تغییراتی ایجاد کند یا تجهیزات مختلفی نصب کند. اما وقتی چنین امکاناتی نیست یا گروه تولید به هر دلیلی ترجیح می‌دهد از بنایی تاریخی به‌عنوان لوکیشن استفاده کند، عملاً آن بنا را به شهرک سینمایی تبدیل می‌کند.»
مجابی با اشاره به قدمت و جایگاه تاریخی مسجدجامع قزوین می‌گوید: «مسجدجامع فقط فضایی قابل استفاده برای تصویربرداری نیست، بلکه بنایی با حدود هزار سال قدمت است و از آثار هویتی ایران و شهر قزوین به شمار می‌رود. این مسجد بخشی از تاریخ و هویت شهر است و ارزش آن صرفاً به معماری و کالبد فیزیکی محدود نمی‌شود. بنابراین، تبدیل چنین بنایی به فضای فیلم‌برداری و تغییرات متناسب با نیازهای پروژه سینمایی، می‌تواند به ارزش‌های تاریخی و هویتی آن لطمه زند.»
او نخستین و مهم‌ترین آسیب این شیوه استفاده از بناهای تاریخی را تغییر کارکرد و تنزل جایگاه آن‌ها به لوکیشن سینمایی می‌داند و تأکید می‌کند: «وقتی بنایی تاریخی با چنین جایگاهی به فضای مورد استفاده برای تولید فیلم و سریال تبدیل می‌شود، نخستین اتفاقی که رخ می‌دهد، کاهش توجه به هویت و کارکرد تاریخی آن است. پس‌از آن نیز، زمینه برای مداخلات فیزیکی و غیرفیزیکی فراهم می‌شود. ممکن است تغییراتی در دیوارها و بخش‌های مختلف بنا ایجاد کنند، الحاقاتی به آن اضافه کنند یا برای رسیدن به فضای مد نظر کارگردان، بخش‌هایی را تغییر دهند.»
مجابی تأکید می‌کند که آسیب به بناهای تاریخی فقط به تخریب فیزیکی و شکستن اجزای معماری محدود نمی‌شود، بلکه تغییر کارکرد، مخدوش‌شدن هویت تاریخی و تبدیل اثری واجد ارزش به فضایی صرفاً کاربردی نیز، از پیامدهای چنین مداخلاتی است. از این منظر، مسئله استفاده از مسجدجامع قزوین به‌عنوان لوکیشن فیلم‌برداری فراتر از چند تغییر ظاهری یا نصب تجهیزات است و باید در چهارچوب حفاظت از اصالت و هویت تاریخی بنا بررسی شود. آسیب‌هایی که مرمت نشدند
«بارزان جماران»، کنشگر میراث‌فرهنگی ، با اشاره به آسیب‌هایی که در جریان تصویربرداری مجموعه‌ای تلویزیونی به سرای امینی‌ها در قزوین وارد شده است، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «گروه سازنده پس‌از پایان تصویربرداری، محل را ترک کرده‌اند، بدون اینکه تجهیزات و سازه‌های موقتی را به‌درستی جمع‌آوری کنند یا خسارت‌های واردشده را برطرف کنند.»
او می‌افزاید: «چند روز پیش، شخصاً به محل رفتم و وضعیت کاروان‌سرا را از نزدیک بررسی کردم. حتی در همان زمان، گروهی از عوامل تصویربرداری و افرادی که برای بازدید به محل آمده بودند، مقابل کاروان‌سرا تجمع کرده بودند.»
این کنشگر میراث‌فرهنگی با اشاره به مداخلاتی که در جریان آماده‌سازی بنا برای فیلم‌برداری صورت گرفته است، تأکید می‌کند: «در جریان ساخت لوکیشن، اقداماتی انجام شده که به بنا و بخش‌هایی از بافت اطراف آن آسیب زده است. برای نصب تجهیزات نورپردازی، ریل و دیگر امکانات فیلم‌برداری، تغییراتی در فضای تاریخی ایجاد کرده‌اند. حتی در بخش‌هایی از کاروان‌سرا به دیوارها تکیه‌گاه‌های چوبی متصل کرده بودند.»
او ادامه می‌دهد: «متأسفانه پس‌از پایان کار، برخی از این تجهیزات و سازه‌های موقت جمع‌آوری نشده‌اند. برای مثال، در داخل کاروان‌سرا، پلکان‌هایی نصب کرده بودند که بعداز اتمام تصویربرداری همچنان باقی مانده‌اند. این مداخلات به حجره‌ها و بخش‌های مختلف بنا آسیب زده است. همچنین، گزارش‌هایی از آسیب به کاشی‌کاری‌های تاریخی و شکستن بخشی از آن‌ها وجود دارد.»
بارزان با اشاره به آسیب‌های واردشده به خانه‌های اطراف محل فیلم‌برداری می‌گوید: «حتی در برخی خانه‌های مردم نیز اقداماتی انجام داده‌اند که واقعاً عجیب است. برای نمونه، بدون هماهنگی مناسب، بخش‌هایی از خانه‌های مردم را رنگ کرده‌اند و بعد محل را ترک کرده‌اند. چنین برخوردی با اموال مردم و مجموعه‌ای تاریخی پذیرفتنی نیست.»
او با انتقاد از شیوه برخورد گروه‌های فیلم‌برداری با بناهای تاریخی تأکید می‌کند: «استفاده از بناهای تاریخی به‌عنوان لوکیشن فیلم‌برداری، به‌خودی‌خود ایرادی ندارد؛ اما این کار باید با نظارت کارشناسان میراث‌فرهنگی و رعایت ضوابط حفاظتی انجام شود. اینکه برای آماده‌سازی لوکیشن، به بخش‌هایی از بنا آسیب وارد شود و پس‌از پایان کار هم، کسی مسئولیت جمع‌آوری تجهیزات و جبران خسارت‌ها را نپذیرد، مسئله‌ای جدی است.» لزوم برخورد با متخلفان سریال
سال گذشته بود که مدیرکل سابق حقوقی و املاک وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در گفت‌وگو با «پیام ما»، بر لزوم برخورد با متخلفان تأکید کرده بود. «امید غنمی» درباره حضور گروه‌های فیلم‌برداری در بناهای تاریخی گفته بود: «از وظایف ذاتی وزارت میراث‌فرهنگی، معرفی بناهای تاریخی و فرهنگی بود. این معرفی می‌توانست به‌صورت مستقیم برای هر بنا یا در قالب فیلم، سریال و مستند انجام شود. چنین اقدامی در مجموع، صحیح و مؤثر بود. مجوز این فعالیت نیز ازسوی وزارت میراث‌فرهنگی صادر می‌شد و پیش‌از صدور، کارشناسان تمام جوانب آن را بررسی می‌کردند. چنانچه بنایی قابلیت فیلم‌برداری یا معرفی ازطریق فیلم و سریال را داشت، به متقاضیان مجوز داده می‌شد. بااین‌حال، باید ضوابط مشخصی درباره نحوه فیلم‌برداری و اصولی که گروه تولید ملزم به رعایت آن‌ها بود، به عوامل اعلام می‌شد. برای مثال، برخی بناها ممکن بود به‌علت نورپردازی و استفاده از پروژکتور در جریان فیلم‌برداری آسیب ببینند؛ بنابراین، گروه‌ها باید با رعایت ملاحظات حفاظتی فعالیت می‌کردند.»
غنمی درباره آسیب‌هایی که در جریان فیلم‌برداری به بناهای تاریخی و واجد ارزش وارد می‌شد، بیان کرده بود: «حتی اگر به‌صورت سهوی پایه دوربین با گچ‌بری‌ها یا تزئینات معماری برخورد می‌کرد و موجب تخریب آن‌ها می‌شد، عوامل فیلم یا سریال باید پاسخ‌گو می‌بودند و خسارت‌های واردشده را جبران می‌کردند.»
او برای توضیح مسئولیت قانونی گروه‌های فیلم‌برداری به ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی اشاره کرد. براساس این ماده، هرکس به تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی، تاریخی یا مذهبی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران، یا تزئینات، ملحقات، تأسیسات، اشیا، لوازم، خطوط و نقوش موجود در این اماکن که مستقلاً نیز واجد حیثیت فرهنگی، تاریخی یا مذهبی باشند، خرابی وارد کند، علاوه‌بر جبران خسارت‌های وارده، به حبس از یک تا ۱۰ سال محکوم می‌شود.
غنمی همچنین با اشاره به اینکه گروه‌های فیلم‌برداری نباید در بناهای تاریخی بدون نظارت رها می‌شدند، توضیح داد که گاهی عوامل تولید برای ثبت برخی تصاویر تصمیم می‌گرفتند بخشی از بنا را پنهان کنند یا تغییر دهند. در نمونه‌ای که او به آن اشاره کرد، گروه فیلم‌برداری تخته‌ای را روی دیوار بنای تاریخی نصب کرده بودند تا بخشی از آن را بپوشاند؛ چنین اقدامی خارج از ضوابط حفاظتی بود و ضرورت حضور ناظر میراث‌فرهنگی را در تمامی مراحل فیلم‌برداری نشان می‌داد.
این مدیرکل سابق حقوقی و املاک وزارت میراث‌فرهنگی تأکید کرده بود که این وزارتخانه باید بدون تعارف، با تخلفاتی برخورد می‌کرد که به تخریب آثار تاریخی منجر می‌شدند و عوامل تولید نیز مسئولیت خسارت‌های واردشده را می‌پذیرفتند. او بار دیگر یادآوری کرد که داشتن مجوز فیلم‌برداری به معنای سلب مسئولیت از گروه تولید نبود و هرگونه آسیب یا مخدوش‌شدن اثر، حتی درصورت صدور مجوز، باید جبران می‌شد. تعیین میزان خسارت نیز بر عهده کارشناس رسمی دادگستری بود.
