همدلی-رضا ستاری|جشن‌ها و آیین‌های کهن، بازمانده‌های زنده‌ی باورهای اسطوره‌ای مردمانی هستند که در بستر فرهنگی خویش زیسته‌اند. در این میان، جشن «تیرماسیزه‌شو» (یا تیرماسیزّه‌شو) در شمال ایران، به‌ویژه مازندران، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.
این جشن که بازمانده‌ی جشن بزرگ و کهن «تیرگان» ایرانیان باستان است، امروزه در شب سیزدهم آبان (برابر با سیزدهم تیرماه در گاهشماری تبری) برگزار می‌شود و پژوهشگران مناسبت آن را بیشتر با تیراندازی آرش کمانگیر، طلوع ستاره‌ی تیشتر (ایزد باران) و جشن‌های باران‌خواهی پیوند داده‌اند. با این حال، آنچه این جشن را از صرف یک آیین باران‌خواهی متمایز می‌کند، مجموعه‌ای از باورها و آیین‌های نمایشی است که در لایه‌های زیرین آن نهفته است. این یادداشت می‌کوشد تا با تکیه بر پژوهش‌های انجام‌شده، زمینه‌های اسطوره‌ای آیین‌های درپیوند با این جشن را نشان دهد.
۱. تیرگان و تیرماسیزه‌شو: جشنی با دو خاستگاه تیرگان در گاهشماری ایران باستان، جشنی بود که در روز تیر (سیزدهم) از ماه تیر برگزار می‌شد. با این حال، در مازندران کنونی، این جشن در تیرماه تقویم تبری برگزار می‌شود که با آبان تقویم جلالی مصادف است. درباره‌ی چرایی این تغییر زمانی، دو دلیل عمده ذکر شده است: نخست، گردش سال و فصل‌ها به‌واسطه‌ی محاسبه نکردن کبیسه و دوم، طلوع ستاره‌ی تیشتر در پاییز در شمال ایران که با آغاز فصل باران همراه است. برخی پژوهشگران بر این باورند که جشن تیرگان در اصل، قداست و نیایش ایزد ـ ستاره‌ی هندوایرانی «تیشتریه» بوده و ریشه‌ای در اسطوره‌ی آرش ندارد. در مقابل، برخی با پذیرش پیوند تیرگان با آب و باران، بر این نکته تأکید می‌کنند که این جشن، دست‌کم در مازندران، می‌توانسته خاستگاهی دیگر نیز داشته باشد: تقدیس و گرامیداشت ایزدی نباتی که در ماه آبان به زیر زمین می‌رود و در آغاز بهار سر از خاک برمی‌آورد. این انگاره با توجه به زمان برگزاری جشن در ماه آبان، که در گاهشماری زرتشتی آغاز زمستان بزرگ است، پذیرفتنی می‌نماید. بنابراین، به نظر می‌رسد که «تیرماسیزه‌شو» جشنی چندلایه است که در آن، هم ایزد آب (تیشتر) و هم ایزد گیاه (رپیهوین) خویشکاری آیینی دارند.
۲. آرش و تیشتر: اسطوره‌ی نبرد با خشکسالی اسطوره‌ی تیراندازی آرش، که در متن‌های دوره‌ی اسلامی به‌طور کامل آمده است، روایتگر نبردی میان ایرانیان و افراسیاب تورانی است. آرش، بهترین تیرانداز ایرانی، با پرتاب تیری از کوه رویان (در تبرستان) تا کناره‌های رود جیحون، مرز ایران و توران را تعیین می‌کند و افراسیاب مجبور به ترک ایران می‌شود. آنچه این اسطوره را با جشن تیرگان پیوند می‌دهد، فراتر از یک رویداد تاریخی است. در «تیریشت»، داستان تیراندازی آرش به‌عنوان تمثیلی برای حرکت ستاره‌ی تیشتر (ایزد باران) به سوی دریای فراخ‌کرت به کار رفته است. تیشتر، ستاره‌ی باران و دشمن خشکسالی، در نبرد با دیو اپوش (دیو خشکی) است و پرتاب تیر آرش نمادی از پایان خشکسالی و آغاز بارندگی و سرسبزی است. این پیوند با یاری ایزدان دیگر نیز تقویت می‌شود. در روایتی که بیرونی در «آثارالباقیه» نقل کرده است، سپندارمذ (ایزد نگهبان زمین، باروری و سرسبزی) در ساختن تیر و کمانی که آرش برخواهد گرفت، به منوچهر یاری می‌رساند. در مقابل، افراسیاب نه‌تنها دشمن آب و آبادانی است، بلکه در متون پهلوی و روایات حماسی، به‌عنوان دشمن ایزدان نباتی نیز معرفی شده است. ترس او از رویش گیاه از خون سیاوش، گواهی بر این دشمنی است. بنابراین، آرش در این اسطوره، نه‌تنها در نقش یک پهلوان ملی، بلکه به‌عنوان یاور ایزدان آب و گیاه در نبرد با دیو خشکسالی ظاهر می‌شود.
۳. رپیهوین: ایزد نباتی و راز ماندگاری جشن یکی از زمینه‌های کمتر شناخته‌شده‌ی اسطوره‌ای برای فهم تیرماسیزّه‌شو، جایگاه رپیهوین (به پهلوی: Raspihwin) در باورهای ایرانی باستان است. این ایزد، به‌عنوان ایزد گرما و ماه‌های تابستان، در باور ایرانیان باستان وظیفه‌ی مهمی داشت: هرگاه دیو زمستان به جهان یورش می‌آورد، او به زیر زمین می‌رفت و آب‌های زیرزمینی را گرم نگه می‌داشت تا گیاهان و ریشه‌ی درختان از یورش سرمای زمستانی در امان بمانند. بنا بر «بندهش»، رپیهوین در ماه آبان (آغاز زمستان بزرگ) به زیر زمین می‌رود و در اول فروردین (آغاز تابستان بزرگ و بهار) دوباره از زمین سر برمی‌آورد. این اسطوره، که به‌روشنی الگوی مرگ و رستاخیز یک ایزد نباتی را بازمی‌تاباند، با زمان برگزاری «تیرماسیزه‌شو» در ماه آبان هم‌خوانی کامل دارد. برپایی این جشن در این ماه را می‌توان تلاشی آیینی برای یاری‌رساندن به رپیهوین در سفر زیرزمینی‌اش و گرامیداشت او دانست. به عبارت دیگر، در حالی که تیرگان تابستانی به طلوع تیشتر و پیروزی آرش مربوط می‌شود، «تیرماسیزه‌شو»ی پاییزی در مازندران ریشه در آیین‌های کهن‌تری دارد که به تقدیس ایزد نباتی و چرخه‌ی مرگ و حیات او مربوط می‌شود. این دو جشن، اگرچه در ظاهر به دو رویداد متفاوت (آب و گیاه) اشاره دارند، اما در اصل از یک آبشخور اسطوره‌ای واحد سرچشمه می‌گیرند: نبرد ازلی میان نیروهای زندگی‌بخش (آب و گیاه) و نیروهای مرگ‌آور (خشکسالی و سرما). ۴. لال‌شیش: نمایش آیینی ایزد نباتی در کنار «تیرماسیزه‌شو»، آیین نمایشی «لال‌شیش» برگزار می‌شود که کلید درک خاستگاه گیاهی این جشن می‌تواند باشد. در این آیین، فردی با لباس مبدل، صورت سیاه‌شده و دستمالی بر سر، در نقش «لال» (فردی که سکوت اختیار کرده) وارد خانه‌ها می‌شود و با ترکه‌ای چوبی به نام «شیش» به ساکنان، به‌ویژه زنان نازا، دختران شوهرنکرده، حیوانات نازا و درختان بی‌میوه ضربه می‌زند. باور بر این است که این ضربه موجب باروری و برکت می‌شود و بیماری و آفت را دور می‌کند. شخصیت «لال» را می‌توان تجسم نمادین خود ایزد نباتی رپیهوین دانست. او نیز همچون رپیهوین که در زیر زمین پنهان می‌شود و در بهار بازمی‌گردد، در سکوت و خاموشی فرو می‌رود و سپس با ترکه‌اش (نماد گیاه و باروری) به میان مردم بازمی‌گردد تا حیات و باروری را به ارمغان آورد.
ترکه‌ی «شیش» را می‌توان نماد تیر آرش نیز دانست که با پرتابش، خشکسالی را می‌راند و باروری را به ارمغان می‌آورد. همچنین، این ترکه یادآور گیاه مقدس «هوم» می‌تواند باشد. هوم در اساطیر هندوایرانی، گیاهی است که از آن نوشابه‌ی آیینی می‌سازند و فشردن آن، نمادی از قربانی کردن ایزد نباتی است. در اسطوره‌های ایرانی، کسانی که برای نخستین بار هوم را فشردند، از موهبت داشتن فرزند نیک برخوردار شدند و این خویشکاری هوم (باروری‌بخشی) با نقش لال‌شیش در باروری زنان نازا و درختان بی‌بر، کاملاً سنجیدنی است. افزون بر این، در اساطیر ایرانی، هوم در هیأت زاهدی کوه‌نشین در نبرد کیخسرو با افراسیاب به یاری او می‌شتابد و افراسیاب ـ دشمن آب و گیاه ـ را در کوه به بند می‌کشد. این نقش هوم در کنار آرش و رپیهوین، مثلثی از ایزدان و قهرمانان گیاهی و آبی را شکل می‌دهد که همگی در نبرد با خشکسالی و برای باروری زمین هم‌پیمان هستند. ۵. اسطوره‌ی زادمُرد گیاهی: از کیومرث تا آرش آیین لال‌شیش و اسطوره‌ی رپیهوین، در چارچوب گسترده ۵. اسطوره‌ی زادُمرد گیاهی: از کیومرث تا آرش آیین الل‌شیش و اسطوره‌ی رپیهوین، در چارچوب گسترده‌تری از اساطیر ایرانی جای می‌گیرند که می‌توان آن را «اسطوره‌ی زادُمرد گیاهی» نامید. بر مبنای این باور که «زایش، زندگی و زادمان، بدون فدیه و قربانی ممکن نیست»، مرگ یک ایزد یا قهرمان، منشأ حیات دوباره می‌شود. نخستین تجلی این مضمون در اساطیر ایرانی، در اسطوره‌ی کیومرث دیده می‌شود که از تخمه‌ی او، پس از چهل سال، دو شاخه ریواس به نام‌های مشی و مشیانه می‌روید و نسل بشر از آن‌ها شکل می‌گیرد. این مضمون در اسطوره‌ی سیاوش نیز تکرار می‌شود، آنجا که از خون ریخته‌شده‌ی او به زمین، گیاه «پرسیاوشان» می‌روید. مرگ آرش نیز، به‌ویژه با توجه به این‌که در برخی روایت‌ها تیر او بر پیکر درخت گردویی فرود می‌آید، با همین الگو قابل تفسیر است. آرش پس از پرتاب تیر، خود پاره‌پاره می‌شود. این مرگ، شبیه به قربانی شدن ایزد نباتی است که از خون او حیات دوباره می‌روید. بنابراین، «الل‌شیش» را می‌توان تداوم حیات آرش به شکل نمادی گیاهی دانست که هستی، باززایی و حیات را برای مردم به ارمغان می‌آورد. نتیجه‌گیری بر بنیاد آنچه گفته شد، جشن «تیرماسیزه‌شو» و آیین «الل‌شیش» را نمی‌توان صرفاً یک جشن باران‌خواهی ساده دانست. این جشن، در لایه‌های عمیق‌تر خود، بازتاب‌دهنده‌ی یک اسطوره‌ی بسیار کهن‌تر درباره‌ی چرخه‌ی مرگ و رستاخیز ایزد نباتی است. خاستگاه این جشن در مازندران را می‌توان با تقدیس «رپیهوین»، ایزد نباتی که در ماه آبان به زیر زمین می‌رود و در بهار بازمی‌گردد، درپیوند دانست. آیین «الل‌شیش» با ترکه‌ی باروری‌بخش خود، نمایش نمادین این ایزد و همچنین تیر آرش و گیاه هوم است. داستان تیراندازی آرش نیز، فراتر از یک رویداد حماسی، تمثیلی برای داستان اسطوره‌ای نبرد تیشتر (ایزد باران) با دیو خشکسالی و هم‌پیمانی او با ایزدان گیاهی است. در نهایت، این جشن و آیین‌هایش، تداوم حیات اسطوره‌ای است که در آن مرگ یک قهرمان یا ایزد، به زندگی دوباره‌ی طبیعت و باروری زمین می‌انجامد؛ اسطوره‌ای که ریشه در ناخودآگاه جمعی انسان کشاورز دارد و نیاز همیشگی او به آب، باران و سرسبزی را در قالب نمادهایی ماندگار بازمی‌تاباند. بنابراین، آیین تیرماسیزه‌شو را می‌توان نمونه‌ای از ماندگاری و بازآفرینی حافظه‌ی اسطوره‌ای در فرهنگ بومی مازندران دانست.
