یکشنبه, ۲۷ خرداد, ۱۴۰۳ / 16 June, 2024
مجله ویستا

نگاهی به عملیات والفجر ۸


نگاهی به عملیات والفجر ۸
عملیات والفجر ۸ در ششمین سال جنگ تحمیلی و در روز ۲۰ بهمن سال ۱۳۶۴ در مرز جنوبی استان خوزستان و در جنوب جزیره آبادان، در منطقه فاو، در آن سوی رودخانه اروند رود، محدود به منطقه رأس البیشه و خورعبدالله صورت گرفت.
این عملیات در منطقه بسیار حساسی انجام شد، زیرا از یك طرف در مرز اروند رود قرار داشت كه رژیم بعثی عراق به بهانه تسلط بر آن، جنگ با ایران را آغاز كرده بود و از طرفی در تنها مسیر ارتباطی كشور عراق با دریای خلیج فارس قرار داشت و ارتباط بندر ام القصر را از طریق خورعبدالله با خلیج فارس برقرار می كرد. از سوی دیگر تنها اسكله های نفتی عراق به نام های البكر و الامیه در محدوده این منطقه قرار دارند. زمین منطقه عملیات نیز یكی از زمین های پیچیده جنگی و عملیاتی، در آن زمان بود، به طوری كه شامل انواع عوارض زمین از جمله رودخانه، نهر، نخلستان، باتلاق، چولان، جاده، روستا، شهر، ساحل، نمك زار، دشت، اسكله و بندر می شد. برای طراحی عملیات در این منطقه، علاوه بر آن كه باید توانایی های دشمن را در نظر گرفت باید جنگ با عوارض طبیعی زمین را نیز مورد توجه قرار داد؛ عوارضی مانند رودخانه، نهر، نخلستان، باتلاق و ... .
همچنین طراح عملیات باید جنگ با عوارض مصنوعی ایجاد شده در زمین را هم مد نظر قرار می داد، عوارضی مانند انواع موانع، سیم خاردار، میله های خورشیدی شكل و میدان های مین. از طرفی تاكتیك سپاه در طرح ریزی عملیات، پرهیز از تك جبهه ای و تلاش برای دور زدن دشمن و یا نفوذ عمیق و ایجاد رخنه گسترده در خطوط دشمن بود، لذا طرح ریزی عملیات با توجه به محدودیت های نحوه تدارك نیروها و نیز چگونگی انجام پشتیبانی از نیروهای عمل كننده به دلیل محاصره بودن زمین منطقه عملیات از سوی رودخانه اروند رود از سویی و نیز دریای خلیج فارس از سوی دیگر، یكی از پیچیده ترین طرح ریزی های نظامی و تاكتیكی محسوب می شد.
اگر برتری هوایی ارتش بعثی و نیز قدرت تحرك و توان جابه جایی یگان های دشمن نیز بر مشكلات فوق افزوده شود، برنامه ریزی و طراحی چنین عملیاتی از اطلاعات بسیار دقیق و بهنگام و نیز از طرح مانور درخور و مناسبی حكایت می كند. با مطالعه بر روی نحوه برنامه ریزی و چگونگی انجام عملیات والفجر ،۸ مشخص می شود فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی توانسته اند با استنباط صحیح از وضع دشمن، این عملیات را طراحی و به اجرا در آورند. بنابراین، پیاده كردن دانش و خبرگی فرماندهان این عملیات می تواند كمك شایانی به مدل سازی آن و توسعه بازی جنگ و سناریو سازی برای نبردهای احتمالی آینده كند.
● اهداف عملیات
مهم ترین هدف این عملیات، دستیابی به یك پیروزی قاطع از نظر نظامی در آن شرایط زمانی در جبهه های جنگ بود تا بدین وسیله دولتمردان و سیاستمداران كشور برای حل مسأله جنگ و پایان دادن به نبردها از راه سیاسی، بتوانند از قدرت مانور بیشتری برخوردار شوند. آقای هاشمی رفسنجانی در صفحه ۸۸ كتاب «بی پرده با هاشمی رفسنجانی» می گوید: فاو عملیاتی بود كه برای ختم جنگ طراحی كرده بودیم.
هدف هم این بود كه از جاده ساحلی به ام القصر برویم.
بنابراین انجام نبرد فاو در آن شرایط زمانی، مورد نیاز مسئولان كشور بود و اجرای عملیات والفجر ،۸ می توانست روحیه جدیدی را برای فرماندهان و طراحان عملیاتی به وجود آورده و موجب نشاط رزمی در آنان شده و همچنین قدرت دفاعی و عملیاتی رزمندگان اسلام را بالا برده و یك بار دیگر نشان دهد به كارگیری ابتكار عمل، قدرت و تفكر و كسب اطلاعات صحیح از دشمن می تواند برتری در صحنه نبرد را به همراه داشته باشد و دشمن را منفعل كند. از طرفی به لحاظ موقعیت جغرافیایی شمال خلیج فارس و منطقه فاو عملیات والفجر ۸ از اهداف سیاسی و نظامی ویژه ای برخوردار بود كه مهم ترین نتایجی كه از آن حاصل شد، عبارت بودند از:
۱) تصرف شهر فاو و تأسیسات بندری آن
۲) تصرف بخش انتهایی اروندرود و تسلط بر قسمتی دیگر از آن
۳) تأمین خور موسی و امكان تردد كشتیرانی امن به بندر امام خمینی(ره)
۴) تهدید بندر ام القصر، محل استقرار ناوگان نیروی دریایی عراق
۵) تأمین امنیت كشتیرانی در شمال خلیج فارس و كمك به امنیت جزیره خارك
۶) انهدام HY۲ در رأس البیشه و یا تصرف سكوهای پرتاب موشك های ضد سطحی
۷) انسداد مسیر تردد ناوگان نظامی و تداركاتی رژیم بعثی عراق به خلیج فارس از طریق خور عبد الله
۸) ایجاد فشار روانی بر كشورهای عضو شورای همكاری خلیج فارس برای قطع حمایت های مالی، نظامی، سیاسی و تبلیغاتی از رژیم صدام.
● روش های اِعمال غافلگیری
برای پیروزی در هر نبردی غافلگیر كردن دشمن و فریب وی یكی از اصول اساسی و عوامل مهم رسیدن به موفقیت است. به میزان اهمیت هر عملیات و نیز شرایط برتری دشمن، رعایت اصل غافلگیری می تواند كمك زیادی به رسیدن به نتایج مطلوب كند.
دشمن باید هم در تشخیص مكانی كه قرار است نبرد در آن صورت گیرد غافلگیر شود و هم از زمان وقوع آن اطلاع نیابد و هم نباید از تاكتیك ها و روش های عملیاتی كه قرار است در درگیری از آن استفاده شود، آگاهی یابد. بنابراین قرارگاه خاتم الانبیاء (ص) برای غافلگیر كردن دشمن اقدام های زیر را انجام داد:
● طرح ریزی عملیات فریب
از آنجا كه قبلاً نبردهای خیبر و بدر در منطقه هورالهویزه از سوی رزمندگان اسلام انجام شده بود لذا با تشكیل قرارگاهی به نام «قرارگاه عملیات فریب» به دشمن نشان داده شد كه عملیات بزرگ بعدی قوای اسلام در این منطقه صورت خواهد گرفت. بدین منظور رفتارها به گونه ای تنظیم شد كه شواهد و قرائن تك، به دشمن نشان داده شود. لذا اقدام های زیر صورت گرفت :
۱) نقل و انتقال تجهیزات نظامی و نیروهای رزمنده در شرایط علنی و نیز استتار شده و ستون كشی های ظاهری و مكرر بخصوص چند روز قبل از آغاز عملیات والفجر
۲) تقویت خطوط اول و استقرار نیروهای اطلاعات عملیات به منظور برخورد و دستگیری نیروهای نفوذی و اطلاعاتی دشمن
۳) استقرار سایت موشكی پدافند هوایی هاگ در منطقه عمومی هور كه به مفهوم آمادگی قوای اسلام برای یك عملیات جدید است
۴) اقدام به شناسایی مواضع دشمن و كسب اطلاعات از یگان های ارتش بعثی مستقر در این منطقه
● برنامه ریزی برای اجرای تك پشتیبانی
از آنجا كه قرار بود همزمان با عملیات سپاه در منطقه فاو، ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز در هر منطقه ای كه می تواند با لشكرها و تیپ های سازمانی خود به انجام تك مستقل بپردازد، به طرح ریزی عملیات اقدام كند، بنابراین تك در محور شلمچه و منطقه چزابه كه در دستور كار ارتش قرار گرفته بود به عنوان تك پشتیبانی برای عملیات سپاه در فاو، محسوب می شد.
البته اجرای عملیات سپاه در فاو هم، نقش تك پشتیبانی برای عملیات ارتش را ایفا می كرد. قرار بر این بود كه عملیات در هر یك از محورهای ارتش و سپاه كه موفق شد به عنوان تلاش اصلی قلمداد شده و محور بعدی به عنوان تك پشتیبانی محسوب شود. از آنجا كه پیشروی در محور شلمچه به دلیل نزدیكی آن به شهر بصره برای دشمن بسیار خطرناك تلقی می شد، بنابراین چنانچه یگان های ارتش می توانستند خط اول دشمن در این ناحیه را به تصرف خود درآورند، باعث عدم جابه جایی فوری واحدهای ارتش بعثی به سمت منطقه تلاش اصلی می شد. البته، متأسفانه تك ارتش در شلمچه قرین موفقیت نشد.
● طرح ریزی عملیات محدود
فرماندهی كل سپاه با به كارگیری بخشی از توان یگان هایی كه در مرحله اول عملیات والفجر ۸ برای آنها مأموریتی پیش بینی نشده بود در منطقه ام الخصیب واقع در روبه روی شهر خرمشهر و جزیره بوارین واقع در خاك عراق، عملیاتی را طراحی كرد تا یگان های دشمن در این منطقه را درگیر نگه داشته و از امكان اعزام فوری آن ها به منطقه اصلی عملیات در جبهه فاو جلوگیری كند. لازم به ذكر است كه بلافاصله پس از آغاز عملیات در منطقه فاو، این یگان ها به آن ناحیه اعزام شدند.
● عملیات حفظ اطلاعات
از آنجا كه باید آماده سازی منطقه تلاش اصلی عملیات كه در فاصله ۸۰ كیلومتری جنوب شرقی آبادان قرار داشت برای دشمن پوشیده باقی می ماند، لذا شدید ترین تدابیر حفاظت اطلاعات از منطقه خسرو آباد تا دهانه اروند رود از یك سو و از شبه جزیره آبادان تا بهمنشیر از سوی دیگر، برنامه ریزی و به مرحله اجرا درآمد.
بدین منظور واحدهای دژبانی در تمام مسیرهای ورود به منطقه مستقر شد و از تردد یگان ها و رزمندگانی كه حضورشان در این ناحیه ضروری نبود جلوگیری می كردند و برای عبور خودروهای مهندسی و یا تجهیزات جنگی و یا فرماندهان تاكتیكی فقط عبور با كارت تردد ویژه امكان پذیر می بود. البته قبل از آن همه فرماندهان قرارگاه ها و لشكرها و تیپ ها و سایر یگان های پشتیبان خدمات رزمی، توجیه شده بودند كه برای ترددهای ضروری با استفاده از تاریكی شب و با چراغ خاموش و با كمترین سر و صدا به انجام مأموریت خود بپردازند. لازم به ذكر است كه با استفاده از این تدابیر ظرف سه ماه بزرگ ترین عملیات مهندسی كه در شرایط عادی به دو سال وقت نیاز داشت، برای آماده كردن شرایط عملیات در مناطق نزدیك به خط تماس، انجام گرفت.
● كنترل اطلاعاتی دشمن
به منظور مراقبت از شرایط دشمن و اطمینان از غافلگیر بودن وی، واحدهای اطلاعات عملیات با استفاده از دكل های بلند دیده بانی كه در منطقه وجود داشت به طور مرتب دشمن را زیر نظر قرار داده و تغییرات آرایشی و آمادگی وی را كنترل می كردند. از طرفی با در اختیار گرفتن عكس هوایی از منطقه فاو كه توسط هواپیماهای RF۴، صورت می گرفت امكان بررسی بیشتر دشمن فراهم می آمد. تمام اقدام های تاكتیكی دشمن رصد می شد و میزان حجم آتش های وی بر روی نقشه و در یك منحنی ثبت می شد تا تغییرات معنی دار آن از نظر هوشیاری دشمن مورد ارزیابی قرار گیرد.
پنج روز قبل از آغاز عملیات، اطراف قرارگاه مركزی خاتم الانبیاء از سوی هواپیماهای دشمن بمباران شد. برخی از فرماندهان این بمباران را ناشی از لو رفتن عملیات و به هم خوردن غافلگیری ارزیابی می كردند ولی با بررسی های بیشتر معلوم شد كه هواپیماهای ارتش بعثی برای حمله به نفتكشی در خلیج فارس كه نفت صادراتی ایران را حمل می كرد، اعزام شده بودند كه در بازگشت از مأموریت، بمب های مصرف نشده را به طور اتفاقی در میان نخلستان های ایران رها كرده اند. چنانچه این كنترل اطلاعاتی وجود نداشت ممكن بود به اشتباه این اقدام دشمن، تفسیر غلط شده و باعث تأثیر بر روی عملیات شود.● انتخاب منطقه غافلگیر كننده
دشمن امكان عملیات در منطقه مثلث فاو را از نظر منطق كلاسیك نظامی رد می كرد. اسناد به دست آمده پس از عملیات والفجر ۸ نشان می دهد بخش های اطلاعاتی ارتش بعثی، با كمك اطلاعات دریافتی از ماهواره ها، عكس های هوایی و مشاهده فعالیتهای ایران، به این نتیجه رسیده بودند كه قرائن و شواهد یك تك گسترده از سوی قوای ایران در منطقه فاو و رأس البیشه وجود دارد ولی نیروهای عملیاتی ارتش صدام با توجه به منطق نبرد، امكان عبور از رودخانه اروند رود و انجام یك تهاجم وسیع بدون داشتن پل های متعدد بر روی رودخانه اروند رود و نیز مشكل تدارك نیروهای تك كننده و نیز تداوم عملیات از سوی یگان های مهاجم را منتفی می دانستند و اجرای چنین عملیاتی را خودكشی بزرگ و یك اشتباه استراتژیك برای ایران، ارزیابی می كردند.
بنابراین می توان این گونه برداشت كرد كه عامل اصلی غافلگیر شدن دشمن، عدم درك صحیح ستاد ارتش بعثی از استراتژی ایران در آن زمان و نیز برنامه ریزی های گسترده سپاه برای انجام یك عملیات كاملاً موفق بود.
● موقعیت مكانی منطقه عملیات
زمین منطقه عملیات والفجر ،۸ شامل شبه جزیره فاومی شد كه بین رودخانه اروند واقع در جنوب استان خوزستان و خلیج فارس و خورعبدالله قرار گرفته است. این سرزمین تحت تأثیر جزر و مد آب خلیج فارس و رطوبت دائم حاصل از آن و نیز نهرهای منشعب از اروندرود قرار دارد.
به همین دلیل قسمت عمده ای از زمین منطقه عملیات، باتلاقی، نمك زار و سست است و در نتیجه برای تردد خودروها و نیز تانك ها و نفربرها مناسب نیست. بخش دیگری از زمین منطقه عملیات، پوشیده از نخلستان و نهرهایی است كه این نخل ها را آبیاری می كنند لذا تردد خودروهای رزمی و زرهی منحصراً از طریق سه جاده اصلی آسفالته كه یكی جاده ساحلی به ام القصر، و دیگری جاده بصره- فاو و دیگری جاده استراتژیك فاو است صورت می گیرد و سایر نقاط برای تردد خودروها و ادوات جنگی و حتی برای رفت و آمد نفرات پیاده، مناسب نیستند و امكان گسترش یگان های رزمی زیاد به دلیل وضعیت و عواض زمین، وجود ندارد.
از طرفی تراكم بیش از حد یگان های نظامی در این منطقه موجب آسیب پذیری آنها می شود. عمق آب رودخانه اروند رود، كه از خلیج فارس تأثیر می پذیرد به طور متوسط به ۸ متر می رسید، به طوری كه امكان كشتیرانی در آن را فراهم می آورد و كشتی های تا ۳۰ هزار تنی قبل از آغاز جنگ در آن تردد می كردند ولی به دلیل بروز جنگ، سال ها بود كه در آن كشتیرانی صورت نگرفته بود و چون لایروبی هم نشده بود، لذا تردد كشتی ها مستلزم آب نگاری جدید می بود ولی در عین حال برای عبور یدك كش های سبك و بارج های باربری و نیز لنج ها به شرطی كه ناخدای آنها آشنا به وضع رودخانه می بود، مشكلی ایجاد نمی كرد. عرض این رودخانه بین ۷۰۰ تا ۱۱۰۰ متر است و پل زدن بر روی آن، شرایط ویژه ای را می طلبید. در ساحل رودخانه، پوششی از چولان (بوته های بلند) و نی وجود داشت.
ارتفاع چولان ها به حداكثر ۱‎/۵متر و ارتفاع نی ها به ۳ تا ۴ متر می رسید؛ به گونه ای كه انسان به راحتی می توانست در میان آنها مخفی شود. ولی همین امر از گسترش یگان های مانوری در آنها، جلوگیری می كرد. همچنین، نخلستان های بزرگی در دو طرف ساحل اروندرود در سَمت خودی و دشمن وجود داشت كه عمق آن بین ۲ تا ۵ كیلومتر متغیر بود و زمین اطراف آن اغلب سست و نامناسب برای تردد واحد های رزمی بود. این نخلستان ها، زمین منطقه عملیات را به دو قسمت مجزا تقسیم می كرد و برای یگان های رزمی، محدودیت فراوانی را ایجاد می كرد. پس به طور خلاصه وضع منطقه عملیات یا زمین درگیری مجموعه ای بود از عوارضی شامل:
۱) باتلاق
۲) نمك زار
۳) رودخانه
۴) نخلستان
۵) شهر
۶) روستا
۷) چولان
۸) جاده های آنتنی عمود بر اروندرود
۹) دریاچه نمك
۱۰) همجواری با دریا در خورعبدالله
۱۱) نهرهای متعدد متصل به اروند رود
عوارض طبیعی فوق سرزمین نسبتاً پیچیده ای را برای انجام یك تك موفق ایجاد كرده بود كه در تركیب با عوارض مصنوعی ای كه دشمن در ساحل دور اروندرود به وجود آورده بود موجب ابهام زیادی در برنامه ریزی برای آفند در این منطقه می گردید. ولی از آنجا كه ارزش نظامی و سیاسی این منطقه برای رژیم بعثی عراق، فوق العاده مهم بود، بنابراین باید طراحان عملیات عوارض فوق را به عنوان مشكلات طرح عملیاتی ملاحظه كرده و برای فائق شدن بر آنها راهكارهای مناسب تاكتیكی در نظر می گرفتند. بنابراین فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیاء(ص) تصمیم گرفت تا نحوه عبور از رودخانه، چگونگی جنگیدن در نخلستان، باتلاق و شیوه درگیری های شهری را به رزمندگان لشكرها و تیپ های شركت كننده در این عملیات، آموزش دهد.
● وضعیت و شرایط كشور عراق در زمان عملیات والفجر
۱) در این سال، دولت عراق نیمی از تولید ناخالص داخلی سالانه خود، یعنی در حدود ۱۴میلیارد دلار را به خرید تسلیحات و فناوری ساخت سلاح های مورد نیاز اختصاص داد.
۲) در این سال برتری كامل نظامی ارتش بعثی برقوای ایران برقرار بوده است. استعداد نیروی هوایی آن كشور حدود ۶۰۰ فروند از انواع هواپیماهای بمب افكن و شكاری شامل انواع هواپیماهای توپولف، انواع میگ های جنگنده ۲۱ ، ۲۳ ، ۲۵ و ۲۷ و هواپیماهای جنگی سوخوی ۵ و ۷ و جنگنده بمب افكن های میراژ F۱ و هواپیماهای مخصوص حمل موشك های ضد سطحی به نام سوپر استاندار بود كه از فرانسه به همراه خلبان در اختیار گرفته بود. گفته می شود در آن زمان، استعداد عملیاتی نیروی هوایی عراق ۶ برابر نیروی هوایی ایران بوده است.
۳) در این سال كمك های مالی كشورهای عربی به عراق از جمله عربستان سعودی، امارات، كویت و ... كماكان ادامه داشته است و این كشورها از نظر سیاسی، اقتصادی، روانی و تبلیغاتی نیز به شدت از رژیم صدام پشتیبانی می كردند. رژیم هایی مانند مصر و اردن نیز از نظر سیاسی، تبلیغاتی و كمك های نظامی در كنار صدام بودند.
۴) در این سال حمایت كشورهای اروپایی از رژیم بعثی در زمینه صدور تسلیحات به این كشور افزایش یافت به طوری كه فرانسه هواپیماهای میراژ ۰۲۰۰-F۱، سوپراتاندار و بمب های لیزری و موشك های ضد كشتی اگزوسه و موشك های ضد رادار و نیز بالگردهای سوپر فِرِلون مجهز به موشك های اگزوسه برای پرواز بر فراز خلیج فارس به منظور ایجاد توانایی در ارتش بعثی برای حمله به پایانه های نفتی ایران و نیز نفتكش ها را در اختیار این رژیم گذاشت. كشور آلمان نیز بر صدور فناوری ساخت سلاح های شیمیایی به رژیم صدام افزود. شوروی نیز كماكان تسلیحات پیشرفته خود از جمله انواع هواپیماها، بالگردها، تانك ها و نفربرها و موشك های زمین به زمین دور برد را در اختیار این رژیم قرار می داد. آمریكا هم علاوه بر كمك های اعتباری به انتقال اطلاعات از هواپیماهای آواكس و نیز اطلاعات ماهواره ای به رژیم صدام، ادامه می داد.
۵) در این سال ارتش بعثی، تلاش می كرد جنگ را در خلیج فارس و از طریق حمله به نفت كش ها و بنادر نفتی ایران از جمله جزیره خارك گسترش دهد. از طرفی سعی می كرد در جبهه های زمینی دارای آرایش دفاعی و نیز سیستم پدافندی قابل اعتمادی باشد و برای وارد كردن فشار روانی بر مردم ایران، به جنگ شهرها در مواقع خاصی ادامه دهد. در این سال ارتش بعثی، توانایی حمله هوایی به شهرهای دورتر ایران را هم پیدا كرد و علاوه بر آن مراكز اقتصادی ایران را مورد حمله هوایی نیز قرار می داد.
۶) همچنین در این سال استفاده از كمك های اطلاعاتی آمریكا برای كنترل تحركات نظامی ایران بخصوص از طریق هواپیماهای آواكس مستقر در عربستان افزایش یافت.
● استعداد دشمن در منطقه عملیاتی
منطقه عملیاتی والفجر ۸ در حوزه استحفاظی سپاه هفتم ارتش بعثی، قرار داشت. مسئولیت این سپاه از منطقه ابوالخصیب در جنوب شهر بصره تا رأس البیشه در دهانه اروند رود تعیین شده بود و قرارگاه تاكتیكی آن در ابوالخصیب قرار داشت. سپاه هفتم، طول خط پدافندی اروند رود را با دو لشكر ۱۵ و ۲۶ پیاده و یگان هایی از نیروی ساحلی ارتش بعثی پوشانده بود.
لشكر ۱۵ پیاده با به كارگیری تیپ های ۸ ، ۱۰۴ ، ۴۰۱ ، ۴۳۶ و ۴۳۹ پیاده، دو گردان كماندویی، پنج گردان تانك و نفربر، پنج گردان جیش الشَعبی و با پشتیبانی آتشِ گردان های ۱۵ و ۲۰ توپخانه صحرایی، از ابوالخصیب تا جنوب سیبه- مقابل پالایشگاه آبادان- گسترش داشت.
لشكر ۲۶ پیاده نیز با به كارگیری تیپ های ۱۰۷ ، ۱۱۳ ، ۱۱۰ و ۱۱۱ پیاده، ناوتیپ های ۷ و ۷۲ دریایی، گردان ۲۲ دفاع الواجبات، دو گردان كماندو، دو گردان تانك و نفربر، چهار گردان جیش الشعبی و با كمك آتش پشتیبانی گردان های ۲۲ ، ۹۴ ، ۷۹ ، ۳۳ ، ۶۳۲ توپخانه صحرایی، از جنوب زیادیه تا رأس البیشه مستقر بود. با شروع عملیات والفجر ،۸ لشگرهای زیر نیز به منظور تقویت یگان هایی در خط دشمن و همچنین انجام پاتك های فوری، وارد منطقه درگیری شدند.
لشكرهای ۱۰ ، ۱۲ ، ۶ و ۳ زرهی استراتژی نظامی دشمن راهبرد نظامی دشمن در هنگام انجام عملیات والفجر ۸ برای ادامه جنگ در سرتاسر جبهه های نبرد، عبارت بود از:
۱) استراتژی دفاع مطلق در جبهه ها، به منظور از دست ندادن سرزمین و مستحكم سازی خطوط اول دفاعی با كمك فعالیت های شدید مهندسی و مسلح كردن زمین با انواع موانع و میادین مین و نیز تك های محدود به مواضع قوای ایران
۲) فرسایشی كردن جنگ و خسته كردن ایران، با نپذیرفتن شرایط جمهوری اسلامی ایران
۳) گسترش جنگ به خلیج فارس و باز كردن جبهه دریا و حمله به نفتكش ها و پایانه های نفتی ایران به منظور قطع درآمدهای نفتی كشور و ایجاد فشار اقتصادی بر مردم
۴) توسعه جنگ به عمق كشور ایران از طریق جنگ شهرها و حمله هوایی به مراكز اقتصادی كشور با كمك دریافت هواپیماهای دور پرواز از شوروی و فرانسه و نیز موشك های زمین به زمین
۵) استفاده گسترده از سلاح های شیمیایی در جبهه های جنگ و بخصوص در مقابل هرگونه تهاجم و پیشروی نیروهای ایرانی سازمان رزم خودی قرارگاه خاتم الانبیا(ص) هدایت و اجرای عملیات والفجر ۸ را با دو قرارگاه عملیاتی كربلا و نوح بر عهده داشت.
پاسگاه تاكتیكی قرارگاه مركزی خاتم الانبیاء با فاصله ۱۷۰۰ متر از خط مقدم و در بین نخلستان ها در پشت اروند رود احداث گردید تا بتواند از نزدیك، هدایت عملیات را بر عهده گیرد. این برای نخستین بار بود كه قرارگاه مركزی عملیات در نزدیك ترین نقطه به خط اول جبهه و زیر برد آتش های خمپاره دشمن، احداث می گردید. شرایط ویژه این عملیات موجب شده بود كه فرماندهی كل سپاه، قرارگاه تاكتیكی خود را در بین رزمندگان آماده برای تك، و در نزدیك ترین مكان به خط تماس با دشمن، برپا نماید.در برنامه ریزی مانور عملیات، توجه به دو عامل به طور قابل ملاحظه ای در طرح ریزی نبرد والفجر ،۸ مؤثر بود.
۱) تجارب عملیات خیبر و بدر كه در منطقه هورالعظیم انجام شد.
این دو عملیات نشان داد اگر مشكلات مربوط به پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدمات رزمی حل نشود و تدارك لازم از برنامه عملیات صورت نگیرد، تمام دستاوردهای عملیات مورد تهدید جدی قرار می گیرد. بنابراین استفاده از انواع پل و نیز بهره گیری از انواع شناورهای تداركاتی و همچنین امكان استفاده از آتش مؤثر توپخانه باید در اولویت برنامه ریزی ها قرار گیرد و تا اطمینان از تأمین آنها، نباید اجرای عملیات آغاز شود.
۲) پیچیدگی ها و ویژگی های خاص عملیات والفجر ۸
به دلیل سختی های عملیات خیبر و بدر كه نوعی عملیات آبی- خاكی تلقی می شد و در نهایت همه اهداف طرح ریزی شده برای آنها، هنگام اجرای عملیات، تحقق نیافت، بنابراین برخی از فرماندهان ارشد سپاه از جمله تعدادی از فرماندهان لشكرهای خط شكن مثل لشكرهای امام حسین (ع) و نجف اشرف درباره این عملیات، تردید داشته و از موفقیت آن ناامید بودند به گونه ای كه فرمانده كل سپاه نتوانست برای این فرماندهان و این یگان ها، مأموریت مؤثری را در مرحله اول عملیات والفجر ۸ تعیین كند. البته آنها در مراحل بعدی عملیات فعالانه شركت داشتند.
فرماندهان ارتش نیز در بازدیدی كه از این منطقه، قبل از آغاز عملیات داشتند به این نتیجه رسیدند كه انجام این عملیات امكانپذیر نیست و آن را یك طرح ناممكن می دانستند. اگر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تجربه گرانبهای دو عملیات خیبر و بدر در هورالهویزه را به همراه خود نداشت، قطعاً طراحی عملیات والفجر ۸ با مشكل روبرو می شد.
● مشكلات برنامه ریزی برای عملیات
در طرح ریزی مانور این عملیات چند مسأله حائز اهمیت بود كه عبارتند از:
۱) عبور از رودخانه عریض اروند مهمترین مرحله این عملیات بود. اروندرود بزرگترین رودخانه ایران است. آب چهار رودخانه كارون، كرخه، دجله و فرات از طریق این رودخانه به خلیج فارس می ریزد و آب خلیج فارس نیز در این رودخانه جریان می یابد. در واقع طبیعت این رودخانه هم مانند یك خور است و هم مثل سایر رودخانه ها، آب شیرین در آن جریان دارد.
آگاهی از وضع خاص اروند رود مثل جذر و مد و جریان های مختلف درون رودخانه در نوبت های خاص هفته، ساعت، شب و روز كه موجب ایجاد چهار وضعیت مختلف می شد، در برنامه ریزی برای عبور نیروهای خط شكن بسیار حیاتی بود. در طراحی عملیات عبور غواص ها از این رودخانه عریض باید این شرایط مدنظر قرار می گرفت و بخصوص به فاصله زمانی بین جذر و مد كه بیش از ۴ ساعت به طول می انجامید توجه می شد. حدود ۲۵۰۰ غواص باید برای رسیدن به خط دفاعی اول دشمن با رعایت غافلگیری در شرایط مد، از رودخانه عبور می كردند تا به نزدیك ترین نقطه از سنگرهای اول دشمن برسند. اگر زمان شروع عملیات به خوبی تعیین نمی شد و عبور غواص ها با شرایط جذر رودخانه مواجه می شد باید نیروهای خط شكن حدود ۲۰۰ متر را به صورت سینه خیز از میان باتلاق ها و موانع موجود در آن ها، عبور نمایند كه در این صورت موفقیت عملیات، با ابهام مواجه می شد.
۲) عملیات عبور از موانع مصنوعی و شكستن خط اول دشمن و پاكسازی سر پل به دست آمده و توسعه آن به منظور ادامه عملیات.
۳) مرحله بندی عملیات و وارد كردن عمده قوا برای رسیدن به اهداف مورد نظر كه نیاز به واحدهای شناوری كافی و مطمئن داشت.
۴) توسعه در عمق و استفاده از موقعیت برای تثبیت اهداف به دست آمده و گسترش منطقه نبرد.
۵) پدافند و مقابله با پاتك های دشمن برای حفظ منطقه تصرف شده.
با توجه به مشكل انتقال ماشین آلات مهندسی همزمان با عبور عمده قوا، امكان احداث خاكریزهای مناسب برای ایجاد خط دفاعی در مقابل دشمن از اولویت ویژه ای برخوردار بود.
۶) برنامه ریزی برای عدم ورود به شهر فاو و دور زدن این شهر به منظور آسیب ندیدن غیر نظامیانی كه احتمالاً در شهر وجود داشتند.
۷) استفاده از یگان هایی كه قبلاً كمتر در خط شكنی های عملیات گذشته حضور داشتند به دلیل وارد نكردن فرماندهانی كه اندكی ابهام در مورد موفقیت عملیات داشتند.
۸) انجام عملیات در شب با توجه به این كه شفافیت آب رودخانه اروند، امكان دیده شدن غواص هایی كه در سطح آب حركت می كردند را فراهم می آورد. از سوی دیگر دشمن گاهی اوقات از نورافكن هم برای مشاهده سطح رودخانه بخصوص در ناحیه اسكله فاو استفاده می كرد.
۹) نیاز به آماده كردن عقبه یگان ها در نخلستان های اطراف بهمنشیر و نیز فضای مناسب برای تمركز نیروها قبل از آغاز تك در میان نخلستان های اطراف اروند رود و ایجاد اسكله ها و فضاهای نگهداری قایق های انتقال عمده قوا.
برای درك شرایط و حالت های مختلف اروند رود، ماه ها كار فشرده اطلاعاتی صورت گرفت و با جمع بندی اطلاعات موجود در تاریخچه این رودخانه و نیز شرایط جوی منطقه خسروآباد و فاو، در ۲۰ سال گذشته كه از اداره هواشناسی گرفته شد وضع رودخانه برای طراحی عملیات، مورد مطالعه قرار گرفت.
برای اجرای عملیات عبور غواص ها از رودخانه، آموزش ها و تمرین های زیادی انجام شد تا شرایط روحی و جسمانی نیروهای عمل كننده به حد مطلوب برسد. این عملیات، اوج خطر پذیری نیروهای انقلاب را به نمایش گذاشت. در این باره، یكی از نگرانی های اصلی طراحان عملیات، تأثیر جریان آب بر حركت غواص ها هنگام عبور از رودخانه و دور شدن آنها از هدف معین واگذار شده به آنها بود.
علت استفاده از لباس غواصی نه برای حركت در زیر آب، بلكه برای سرعت بخشیدن به حركت نیروهای خط شكن در داخل رودخانه با استفاده از فین های غواصی و نیز ایجاد حداقل گرما برای نیروها تا توان جسمانی آنها پس از عبور از رودخانه برای جنگیدن با دشمن، كاهش نیابد.
برای مرحله بندی عملیات، پی بردن به نحوه مناسب عبور از رودخانه، چگونگی شكستن خط اول دشمن و گرفتن سر پل مناسب و چگونگی هوشیاری دشمن و شیوه گسترش یگان ها در خط، قطعاً نیازمند حضور اطلاعاتی در غرب اروند رود و شناخت بیشتری از واكنش های دشمن بود. اما با توجه به تهیه عكس های هوایی، نقشه های نظامی و اطلاعات به دست آمده از زمین مورد نظر، مرحله بندی عملیات به گونه ای مناسب صورت گرفت و چهار مرحله برای این عملیات مشخص شد.
۱) عبور از رودخانه اروند و شكستن خط اول دشمن و پاكسازی سر پل به دست آمده از عناصر دشمن با كمك نیروهای ویژه غواص.
۲) تصرف شهر بندری فاو، رسیدن به خورعبدالله و استقرار در منطقه مثلثی شكل شمال شهر فاو و استقرار در پایگاه دوم موشكی در شمال غربی شهر.
۳) پیشروی یگان ها تا ابتدای كارخانه نمك و تشكیل خط دفاعی به موازات این منطقه از ساحل تا خورعبدالله.
۴) رسیدن به زمین های انتهای كارخانه نمك و كانال انتهای آن، واقع در جاده ام القصر تا ساحل رودخانه اروند. مأموریت مرحله اول به عهده لشكرهای ۷ ولی عصر(عج)۵، نصر، ۴۱ ثارالله(ع)، ۱۹ فجر، ۳۱ عاشورا، ۲۵ كربلا، ۱۴ امام حسین(ع)، و تیپ های ۴۴ قمر بنی هاشم(ع) و ۳۳ المهدی(عج) بود. در مرحله دوم، لشكرهای ۲۷ محمد رسول الله(ص)، ۱۷ علی ابن ابیطالب(ع) و در مرحله سوم، لشكرهای ۸ نجف و ۳۱ عاشورا برای اجرای طرح مانور انتخاب شدند. در مرحله چهارم نیز همه یگان ها برای انجام عملیات مد نظر بودند. درباره توسعه عملیات در عمق باید به این نكته توجه داشت كه در نبردهای بزرگی كه پس از فتح خرمشهر انجام شد، همواره میان عمق بخشیدن به عملیات و توان موجود از یك سو، و هماهنگی پیشروی با پشتیبانی عملیات از لحاظ مهندسی و آتش و لجستیك و… از سوی دیگر، تعارض وجود داشته است. در این عملیات توسعه در عمق و استمرار عملیات از شرایط حفظ موفقیت های به دست آمده بود كه با استفاده از شكل زمین انجام شد. البته اگر توان پیشروی برای رسیدن تا منطقه ام القصر در اختیار بود شرایط جبهه ها دچار تحول اساسی تری می شد و شرایط برای تسلیم دشمن سریعتر فراهم می شد.
● مراحل اجرای عملیات
پس از این كه برای مسئولان كشور مشخص شد عملیات بزرگ سال در منطقه فاو باید صورت گیرد بنابراین طرح ریزی مانور این عملیات با دقت زیادی انجام گرفت و سازمان رزم مناسب انتخاب گردید و مانور یگان ها به تصویب رسید. برای اجرای این عملیات ۱۵۰ گردان برآورد شده بود اما در نهایت عملیات با ۹۰ گردان انجام شد و امكان تأمین ۶۰ گردان باقی مانده فراهم نشد. به طور كلی این عملیات در سه مرحله متوالی زمانی به شرح زیر انجام شده است.
۱) مرحله اول شكستن خطوط دشمن در ساحل دور اروندرود و انهدام یگان های مستقر در آن و پیشروی به سوی اهداف تعیین شده و تصرف آنها، كه به مدت چهل و هشت ساعت به طول انجامیده است.
۲) مرحله دوم كه به مدت یك هفته انجام شده است و در آن پاكسازی مناطق تصرف شده از وجود دشمن و گرفتن غنایم و به عقب بردن اسیران و مقابله با پاتك های فوری دشمن با رزمندگان اسلام در این مرحله صورت گرفته و موجب تشكیل خط پدافندی در قاعده مثلث شبه جزیره فاو شده است.
۳) مرحله سوم كه نزدیك به هفتاد روز به طول انجامیده است مرحله تثبیت موفقیت های انجام شده و دفع پاتك های گسترده و با فرصت دشمن بوده است كه طی آن یگان های خودی، ضمن انهدام یكان های پاتك كننده توانسته اند، قدرت دفاع رزمندگان اسلام را در مقابل پاتك های سنگین دشمن كه با واحد های ویژه از جمله لشكرهای گارد ریاست جمهوری و نیز با به كارگیری سلاح های شیمیایی و سلاح های موشكی و حملات وسیع هوایی صورت می گرفته است به نمایش بگذارند. در نهایت دشمن از ادامه پاتك به منظور بازپس گیری سرزمین های از دست داده مأیوس شد و منطقه رأس البیشه تا فاو و از آنجا تا دریاچه نمك به تصرف رزمندگان اسلام درآمد و در نتیجه ارتباط دریایی عراق با خلیج فارس قطع شد.
فرماندهان عراقی نام این عملیات را «معركه كمر شكن» گذاشتند، به دلیل آن كه این تهاجم ، حمله ای بود كه بر اثر آن «اراده» و «قدرت تلافی» دشمن در هم شكست.
● شرح عملیات
عملیات در ساعت ۱۰: ۲۲ روز ۱۳۶۴‎/۱۱‎/۲۰ با رمز «یا فاطمه الزهرا(س)» از منطقه عمومی جنوب خسرو آباد تا انتهای جزیره آبادان با عبور غواصان از اروند رود آغاز شد. با شروع عملیات، غواص ها كه از قبل به درون آب رفته و از اروند عبور كرده و در نزدیكی سنگرهای دشمن به كمین نشسته بودند، تهاجم خود را برای شكستن خط دشمن و پاكسازی آن آغاز كردند. البته در بعضی از نقاط غواص ها با مشكلاتی در عبور از اروند مواجه شدند. از جمله غواصان لشكر۲۵ كربلا برای رفتن به سمت اسكله فاو با نور افكن هایی كه دشمن بر روی سطح رودخانه روشن كرد و با تیراندازی بی هدف آن ها بر روی رودخانه مواجه شدند ولی از آن جایی كه دشمن پی به وجود غواصان در آب و نیز آغاز عملیات نبرده بود، لذا پس از مدتی نورافكن هایی را كه به طور آزمایشی روشن كرده بود خاموش كرد و تیراندازی متوقف شد.
اكثر غواص ها برای این كه در مقابل دشمن دیده نشوند آیه ۹ سوره یس را قرائت می كردند به این شرح : «وجعلنا من بین ایدیهم سدا و من خلفهم سدا فاغشیناهم فهم لایبصرون» آنها معتقد بودند كه با خواندن این آیه، خداوند به آنها كمك خواهد كرد تا از چشم دشمن مخفی بمانند. برخی از غواص ها می گویند: پس از آن كه وارد رودخانه شدیم، سطح رودخانه را موجی فرا گرفت كه باعث شد سرهای ما در میان امواج از دید دشمن مخفی بماند.
پس از رسیدن گروه اول غواصان به خط مقدم دشمن و آغاز درگیری ها، همزمان آتش پر حجم ادوات و توپخانه صحرایی روی ساحل جنوبی اروند نیز از سوی یگان های مربوطه به اجرا درآمد و نیروهای خط شكن و نیز رزمندگان دنبال پشتیبان كه با كمك قایق های موتوری به سرعت به ساحل دور اروند رود منتقل شده بودند، به توسعه سر پل خود در محدوده هر یگان مبادرت ورزیدند. پس از پاكسازی خط اول، باید به منظور مقابله با پاتك های دشمن و نیز تثبیت و تأمین سر پل اولیه، دو حركت عمده از سوی یگان های خودی انجام می شد.
۱) دور زدن و محاصره نمودن شهر فاو به منظور پرهیز از جنگ شهری
۲) پیشروی به سمت محور ساحلی، واقع در جناح شمالی منطقه عملیات
۳) پاك سازی كامل منطقه رأس البیشه به منظور ایجاد فضایی امن به منظور حركت شناورهای سنگین برای انتقال ماشین آلات مهندسی و نیز سایر تجهیزات پشتیبانی.
بر همین اساس، دو لشكر پرتوان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، عملیات خود را با هدف پاكسازی و الحاق خط اول آغاز كردند و قبل از روشن شدن آسمان پس از درهم شكستن مقاومت های ضعیف دشمن، لشكر ۲۵ كربلا كه مأمور تصرف شهر فاو بود، با حضور در مدخل ورودی شهر به محاصره آن پرداخت. در جنوب شهر نیز یكی دیگر از یگان ها با طی مسافت زیادی در عمق، به پیشروی خود به سمت خورعبدالله ادامه داد و در نتیجه این شهر از شمال و جنوب به محاصره یگان های خودی درآمد.
همزمان با اجرای عملیات اصلی در منطقه فاو، قرارگاهی كه مأموریت داشت تا به منظور درگیر نگه داشتن نیروهای دشمن در منطقه ام الرصاص اقدام به اجرای تك كرده و جزیره بُوارین را تصرف كند، موفق شد این جزیره را به تصرف خود درآورده و در حدود ۸۰درصد از جزیره ام الرصاص نیز پیشروی كند ولی به دلیل فشارهای دشمن كه تصور می كرد محور اصلی عملیات از این منطقه است، یگان های تك كننده، عقب نشینی كردند با این حال بخشی از اهداف تك در این محور تا حدودی تأمین شد.پس از محاصره شهر فاو و حضور یگان های مانوری در محور ساحلی و نیز دستیابی به خورعبدالله، پاكسازی منطقه رأس البیشه از باقی مانده نیروی دشمن آغاز شد. لشكر المهدی (عج) كه عملیات در این منطقه را انجام می داد با مقاومت های شدیدی مواجه شد و دشمن با سنگر گیری بر بالای مناره یكی از مساجد كه بر اروند رود مسلط بود مزاحمت های زیادی را فراهم آورد ولی رزمندگان لشكر المهدی(عج) توانستند با عبور از محورهای دیگر و از پشت دشمن به سمت مسجد حركت كرده و آتش دشمن را خاموش كنند.
در روز اول عملیات، رزمندگان اسلام موفق شدند تا شهر فاو را به تصرف كامل خود درآورند و پرچم گنبد حضرت ثامن الأئمه را كه از مشهد به جبهه آورده بودند بر بالای بلندترین مناره مسجد آن شهر نصب نمایند. همزمان با پیشروی در اطراف شهر فاو، نخلستان های شمال و جنوب آن هم به طور كامل از وجود دشمن پاكسازی شد. لشكرهای ثارالله و المهدی هم در همین زمان موفق شدند تا با پیشروی به سمت دومین پایگاه موشكی دشمن، نیروهای موجود ارتش بعثی در این محور را منهدم و یا به اسارت خود درآورند. لازم به ذكر است كه به محض آغاز عملیات، دشمن تجهیزات پرتاب و نیز موشك های ساحل به دریای خود را از این پایگاه ها تخلیه كرد و در نتیجه فقط چند خودروی راداری مربوط به سیستم های پرتاب موشكی به غنیمت رزمندگان اسلام درآمد. تا قبل از عملیات والفجر ۸ دشمن از این پایگاه های موشكی حدود ۹۰ فروند موشك HY۲را به سمت كشتی هایی كه از طریق خورموسی به سمت بندر امام خمینی در حال حركت بودند پرتاب كرده بود.
در نتیجه تا پایان روز اول، یگان های خودی موفق شدند علاوه بر تصرف شهر فاو و پاكسازی كامل منطقه، در شمال شهر و در جاده محور ساحلی حضور یابند و به این ترتیب اهداف مورد نظر در مراحل اول و دوم عملیات، با موفقیت كامل تأمین شد.
با توجه به اهمیت محور ساحلی در كنار خورعبدالله و حساسیت دشمن نسبت به آن، پس از گذشت ۳۶ ساعت از آغاز تك، نخستین پاتك ارتش صدام متوجه این محور شد؛ اما موفقیتی در بر نداشت. همان گونه كه قبلاً ذكر شد دشمن كه تصور می كرد محور اصلی عملیات ازسمت جزیره ام الرصاص و یا منطقه هورالهویزه به خاطر نزدیكی اش به بصره است، بیشتر توجه خود را به این منطقه معطوف كرده بود؛ اما سرانجام پس از سه روز از آغاز تك، متوجه اساسی بودن عملیات و تلاش اصلی در منطقه فاو شد و لشكر گارد ریاست جمهوری را وارد درگیری در این منطقه كرد.
قبل از آغاز عملیات با انجام فعالیت های شدید مهندسی كه با استتار كامل صورت می گرفت سپاه موفق شد حدود ۵۰۰ عراده توپخانه صحرایی، توپخانه پدافند هوایی و تانك را در مواضع مناسبی كه ساخته بود در منطقه عمومی جزیره آبادان و در بین نخلستان ها مستقر كند این اقدام این امكان را برای قرارگاه خاتم الانبیاء فراهم كرده بود تا دشمن را از حدود ۱۰۰ كیلومتری قبل از رسیدن به منطقه فاو و در مسیر حركت خود بر روی خطوط مواصلاتی منطقه و جاده های ارتباطی، زیر آتش سنگین توپخانه دوربرد سپاه و ارتش قرار دهد. پس از ورود لشكر گارد به منطقه برای انجام پاتك، یگان های خودی با اجرای آتش انبوه توپخانه و ادوات به این لشكر هجوم بردند. در این میان، دشمن به منظور پشتیبانی از لشكر گارد در ساعت ۳۰: ۵ صبح روز ۱۳۶۴‎/۱۱‎/۲۴ به حمله شیمیایی علیه مواضع رزمندگان اسلام مبادرت ورزید؛ ولی به دلیل ترس خلبان های هواپیماهای عراقی از مورد اصابت قرار گرفتن، آنها بخشی از بمب های شیمیایی را در میان نیروهای لشكر گارد صدام فرو ریختند كه به مصدومیت تعدادی از آنان منجر شد.
در ادامه عملیات، یگان های خودی در محور جاده استراتژیك، جاده ام القصر و كارخانه نمك، بر حملات خود شدت بخشیده و توانستند ضمن تصرف نیمی از كارخانه نمك، روی جاده ام القصر نیز خطی دفاعی به موازات این كارخانه تشكیل دهند. سپس، در چند شب درگیری متوالی، یگان های خودی با درهم شكستن خطوط دشمن موفق شدند در شب هشتم عملیات، خود را به سه راهی كارخانه نمك رسانده و با ساخت چند رده خاكریز بلند و آرایش مناسب و استقرار سلاح های ضد زره، در پشت آن مستقر شوند و خط پدافندی اولیه خود را تشكیل دهند.
از روز هشتم به بعد با تشكیل خط مناسب پدافندی، دشمن كه خود را به طور كامل پیدا كرده و حواس خویش را بازیافته بود، پاتك هایش را مجدداً آغاز كرد. ابتدا، از جاده فاو- البِحار وارد عمل شد كه با مقاومت رزمندگان اسلام مواجه و با از دست دادن تعدادی از نفرات و انهدام تجهیزات خود عقب نشست. سپس، از جاده استراتژیك، تهاجم خود را روی سه راهی كارخانه نمك متمركز كرد؛ اما بر اثر اجرای آتش شدید خمپاره وتوپخانه، انهدام قابل توجهی را متحمل شده و با بر جای گذاردن تعداد زیادی كشته و زخمی عقب نشینی كرد. در روز یازدهم عملیات، به منظور تكمیل خط پدافندی و تثبیت آن، از سوی رزمندگان اسلام در سراسر محور ساحلی و میانی جبهه، آب رها شد و به این ترتیب، دشمن از تلاش مجدد برای پاتك در محورهای یاد شده ناامید شد. در مجموع درگیری های فاو و پاتك های دشمن ۷۵ روز به طول انجامید. پس از این مدت دشمن از باز پس گیری منطقه مثلث فاو ناامید شد و به پاتك های خود خاتمه داد. عملیات والفجر ۸ طولانی ترین عملیات دوران جنگ بود و تثبیت منطقه تصرف شده در آن كار عظیمی بود كه كارشناسان نظامی دنیا به ایران، در طرح ریزی و اجرای چنین نبردی آفرین گفتند.
● نتایج عملیات
عملیات فاو با موفقیت بزرگی كه پس از گذشت حدود ۳ سال از عملیات بیت المقدس نصیب مردم ایران كرد، آغاز یك تحول بزرگ و گشایشی عمده در جبهه های جنگ بود كه به نوبه خود منجر به فتوحات دیگری از جمله عملیات كربلای ۵ و عملیات والفجر ۱۰ شد. این عملیات بزرگترین پیروزی رزمندگان اسلام پس از فتح خرمشهر در سال ۱۳۶۱ بود. نتایج عملیات والفجر ۸ به شرح ذیل جمع بندی می شود:
۱) این عملیات بر اساس یك تفكر پیچیده و خلاق نظامی و به وسیله انسان هایی ورزیده و آموزش دیده و شجاع و شهادت طلب كه توانستند با تاكتیك مناسب دشمن را غافلگیر كنند، انجام شد و به همین دلیل ارزیابی از توان نظامی سپاه را در داخل و خارج كشور تحت تأثیر قرار داد.
۲) این عملیات نشان داد قدرت خلاقیت و ابتكار عمل فرماندهان و طراحان عملیات توانسته است كمبود شدید یگان های مانوری، امكانات و مقدورات مورد نیاز برای عملیات را تا حد زیادی جبران كند. فرماندهان سپاه توانستند مانور خود را به خوبی و منطبق با وضعیت زمین منطقه عملیات طراحی كنند و از عوارض طبیعی زمین حداكثر بهره برداری را در طراحی مانور و آتش انجام دهند.
۳) دشمن برای بازپس گیری زمین منطقه عملیاتی فاو مجبور شد نیروهای خود را به طور گسترده به خطوط مقدم جبهه گسیل داشته و آن ها را بی محابا بكار گیرد و در نتیجه منهدم شود. برخی معتقدند اگر بخش مهمی از توان نظامی دشمن در این عملیات منهدم نمی شد، ارتش بعثی دست به تهاجم های گسترده ای علیه مواضع رزمندگان اسلام در نقاط مختلف جبهه می زد.
۴) این عملیات قدرت تدبیر فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیاء را برای كنترل نیروی هوایی، پدافند هوایی و هوانیروز نشان داد و موجب اعتماد به نفس بیشتری شد و مشخص ساخت چنانچه از توان دو سازمان سپاه و ارتش متناسب با طبیعت آنها، استفاده شود، نتایج بهتری حاصل خواهد شد.
۵) این عملیات در منطقه ای انجام گرفت كه صدام به بهانه تسلط كامل براروند رود، جنگ با ایران را شروع كرده بود. او قرار داد ۱۹۷۵ را در آغاز جنگ تحمیلی پاره كرده بود و این عملیات عملاً قرار داد ۱۹۷۵ الجزایر را به سود جمهوری اسلامی ایران تثبیت كرد.
۶) عملیات والفجر ۸ مبنایی برای تدوین استراتژی باز دارندگی جمهوری اسلامی ایران شد.
استراتژی بازدارندگی همواره بر این اصل استوار است كه كشورهای همسایه را از حمله نظامی به خاك كشور باز دارد و در صورت حمله، صحنه نبرد را به داخل خاك دشمن منتقل سازد. ارزش این عملیات به آن بود كه به دشمن نشان داد، سیاست بازدارندگی از طریق حمله گسترده توانسته است جنگ را به طور جدی به داخل خاك دشمن منتقل سازد و لبه تیز آن را به سوی ارتش متجاوز برگرداند.
● تحلیل عملیات والفجر ۸
عملیات والفجر ۸ به دلیل نوع طراحی، اهمیت زمین منطقه عملیات، سرعت عمل در اجرای طرح عملیات، انتخاب تاكتیك های مناسب و مخصوص به خود برای پیروزی بر دشمن، غافلگیر كردن دشمن و همچنین توان پایداری و مقاومت طولانی در برابر پاتك های دشمن به مدت ۷۵ روز، یكی از جذّاب ترین و مهم ترین نبردها در دوران هشت ساله حماسه دفاع مقدس است.
اجتناب از جنگ در زمین به شدت مسلح شده با كمك میادین مین و سیم های خاردار و موانع متعدد، پس از دو عملیات والفجر مقدماتی و والفجر۱ و در پی آن ابتكار انجام عملیات در منطقه هورالهویزه در شرق رودخانه دجله در دو عملیات بزرگ خیبر در سال ۱۳۶۲ و بدر در سال ،۱۳۶۳موجب انفعال ارتش متجاوز رژیم عراق و ایجاد نگرانی در میان حامیان منطقه ای و بین المللی او شد. زیرا تداوم عملیات تا اندازه ای مانع فرسایشی شدن جنگ می شد و علائمی دال بر ناتوانی ارتش صدام را آشكار می ساخت. از طرفی جمهوری اسلامی ایران كه ابتكار عمل نظامی را همچنان در دست داشت، زمینه عملیات بعدی را با استفاده از تجربه عملیات در منطقه هور فراهم كرد.
در این میان عاملی كه موجب شد طراحان نظامی در انتخاب منطقه بعدی برای عملیات دقت بیشتری به عمل آورند، این بود كه هیچ یك از نبرد های انجام شده در مقطعِ پس از فتح خرمشهر دارای نتایجی نبود كه قادر باشد برتری تعیین كننده ای را نصیب ایران كند. از این رو، لازم بود حركت جدیدی در صحنه جنگ انجام شود كه با آنچه از روز اول جنگ تا آن زمان به وقوع پیوسته بود، متفاوت باشد و فرماندهان نظامی ارتش بعثی عراق نیز از پیش بینی آن ناتوان باشند تا با تكیه بر غافلگیری بتوان، به نتایج مورد نظر دست یافت.
این حركت جدید و تعیین كننده، عبور از رودخانه عریضی همچون اروند رود و تسخیر منطقه مهم شبه جزیره فاو بود. عملیات والفجر ۸ یكبار دیگر توازن قوا را به نفع جمهوری اسلامی ایران ایجاد كرد. البته این برتری نظامی نه بر اثر افزایش تجهیزات و توان رزمی تسلیحاتی، بلكه بر اساس ابتكار عمل و نوع طرح ریزی عملیات و به كارگیری مفید توان رزمی موجود، علیه دشمن به وجود آمد. در تمام دوران جنگ، ارتش عراق از نظر توان رزمی و میزان تجهیزات و تسلیحات و تنوع آنها، بر قوای جمهوری اسلامی ایران برتری داشته است.
بخصوص این برتری نظامی، در برتری مطلق هوایی، برتری زرهی، برتری آتش توپخانه و برتری تعداد یگان های مانوری و حتی برتری تعداد سربازان موجود در جبهه های جنگ، بوده است. از طرفی به كارگیری سلاح های كشتار جمعی و سلاح های شیمیایی از سوی ارتش بعثی، همیشه از مشكلات اصلی در طراحی عملیات علیه دشمن بوده است. آنچه عملیات والفجر ۸ را برجسته و نمایان می سازد این است كه در طرح ریزی این عملیات به نوعی تلاش شد برتری های ارتش صدام، در موضوع های فوق، ناكارآمد شود و رزمندگان اسلام، زمین و منطقه ای را برای جنگیدن انتخاب كنند كه دشمن نتواند از همه ظرفیت خود در جنگ علیه رزمندگان اسلام استفاده كند و برعكس همه ظرفیت و توان رزمی جمهوری اسلامی ایران، در آن منطقه به كار آید. در نهایت این عملیات، مقدمه ای شد برای وادار كردن شورای امنیت سازمان ملل برای توجه به خواسته های جمهوری اسلامی ایران در نوشتن قطعنامه ۵۹۸ و اطمینان از این كه قدرت های بزرگ حامی صدام، فقط با راه حلی سیاسی می توانند جلوی پیشروی نظامی جمهوری اسلامی ایران را برای رسیدن به خواسته های خود، بگیرند.
● نتیجه گیری
در مجموع، عملیات والفجر ۸ یكی از پیچیده ترین طرح های نظامی جمهوری اسلامی ایران است كه با موفقیت كامل انجام شد و برای ارتش بعثی یك «حمله ناگهانی» و«غیر منتظره» تلقی می شد و برای ایران یك نقطه عطف بود. اجرای طرح عملیات، از نظر تاكتیكی، انواع نبردها را با خود به همراه داشت مثل عبور از رودخانه، جنگ با موانع، عملیات در دشت، ساحل، دریا، شهر، جنگل، زمین پست و سست و ... .
در طرح پشتیبانی این عملیات، فعالیت های گوناگون مهندسی مثل نصب انواع پل بر روی رودخانه هایاروند رود و بهمنشیر، ساخت جاده های نظامی مختلف به شكل آنتنی در میان نخلستان ها و در عقبه ها و نیز ساخت مواضع گوناگون توپخانه در زمین های سست و در باتلاق ها و همچنین ایجاد سایت های موشكی پدافند هوایی و ... صورت گرفته است.
البته در هفته های اول عملیات ایران توانست فقط از یك پل شناور كه فقط شبها آن را نصب و استفاده می كرد بهره ببرد و نصب پل لوله ای بعثت كه در مقابل بمباران هوایی دشمن مقاوم بود حدود سه ماه به طول انجامید. برای نصب این پل از لوله های نفتی ۵۶ اینچی به طول ۸۰ كیلومتر استفاده شد. گفته می شود این لوله ها از یك كشتی عراقی به غنیمت گرفته شده بود و جهاد سازندگی افتخار نصب این پل را بر عهده داشت. بنابراین پیاده كردن تجربیات و نحوه مدیریت و فرماندهی این عملیات می تواند به توسعه مدیریت كمك كند. بدین منظور عملیات والفجر ۸ می تواند به عنوان یك «مطالعه موردی» برای مدل سازی مورد استفاده قرار گیرد.
سرتیپ پاسدار دكتر حسین علایی
منبع : روزنامه ایران