چین و روسیه در بزنگاه به یاری تهران می‌آیند؟

اکو ایران/ متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

قرارداد ۵۰۰ میلیون یورویی ایران با روسیه برای خرید سامانه‌های «وربا» در حالی امضا شده که چین و روسیه تمایلی به حمایت نظامی مستقیم از تهران در برابر آمریکا نشان نمی‌دهند.

در میانه افزایش فشارهای واشنگتن و احتمال سناریوهای نظامی تازه، اکنون پرسش‌هایی بر سر همکاری پکن و مسکو با تهران به میان آمده است.

خرید گران برای تجهیز آسمان
به ادعای فایننشنال تایمز،  جمهوری اسلامی ایران در یک قرارداد تسلیحاتی محرمانه به ارزش ۵۰۰ میلیون یورو با روسیه توافق کرده تا هزاران موشک پیشرفته دوش‌پرتاب خریداری کند؛ اقدامی که مهم‌ترین تلاش تهران برای بازسازی سامانه‌های پدافند هوایی به‌شدت آسیب‌دیده در جنگ سال گذشته با اسرائیل به شمار می‌رود. بر اساس اسناد فاش‌شده روسی که در اختیار فایننشال‌تایمز قرار گرفته و همچنین به گفته چند منبع آگاه از این توافق، این قرارداد که در ماه دسامبر در مسکو امضا شده، روسیه را متعهد می‌کند طی سه سال ۵۰۰ واحد پرتابگر قابل‌حمل وربا و ۲۵۰۰ فروند موشک M336 به ایران تحویل دهد. سامانه «وربا» یکی از مدرن‌ترین سامانه‌های پدافند هوایی روسیه است؛ موشکی دوش‌پرتاب با هدایت مادون قرمز که توانایی هدف قرار دادن موشک‌های کروز، هواپیماهای در حال پرواز در ارتفاع پایین و پهپادها را دارد.

  این سامانه توسط تیم‌های کوچک و متحرک عملیاتی می‌شود و به نیروهای زمینی اجازه می‌دهد بدون اتکا به رادارهای ثابت و آسیب‌پذیر، شبکه‌های دفاعی پراکنده و سریع ایجاد کنند. جزئیات فاش‌شده این قرارداد در شرایطی منتشر شده که دونالد ترامپ نیروی نظامی گسترده‌ای از آمریکا را در خاورمیانه مستقر کرده و تهران را تهدید کرده است در صورت نپذیرفتن محدودیت‌هایی بر برنامه هسته‌ای خود، با حملات نظامی روبه‌رو خواهد شد. طبق قرارداد ۴۹۵ میلیون یورویی وربا، تحویل‌ها در سه مرحله از سال ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ انجام خواهد شد. یکی از منابع مطلع گفته است ممکن است تعداد محدودی از این سامانه‌ها زودتر به ایران تحویل داده شده باشد.

درس‌هایی از گذشته
به گفته اسناد مشاهده‌شده توسط فایننشال‌تایمز، تهران در ماه ژوئیه سال گذشته و تنها چند روز پس از پایان درگیری ۱۲ روزه‌ای که آمریکا به‌طور کوتاه‌مدت به حملات اسرائیل علیه سه تأسیسات اصلی هسته‌ای ایران پیوست، به‌طور رسمی درخواست این سامانه‌ها را ارائه کرده بود. در جریان آن حملات، شبکه یکپارچه پدافند هوایی ایران تضعیف شد و این امر به نیروی هوایی اسرائیل امکان داد به‌سرعت بر بخش‌های وسیعی از حریم هوایی تسلط پیدا کند. یک مقام ارشد پیشین آمریکایی گفته است روسیه احتمالاً این معامله را راهی برای ترمیم روابط با ایران تلقی کرده؛ زیرا در جریان جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل، به‌طور محسوسی از کمک مستقیم به متحد خود خودداری کرد.

 او گفت: «آن‌ها می‌خواهند ایران همچنان شریکشان باقی بماند. بنابراین حتی اگر در میانه بحران واکنش نشان ندهند، پس از بحران تلاش می‌کنند رابطه را ترمیم کنند.» 

پروازهایی از مسکو به مقصد تهران
سفیر ایران در مسکو این هفته به‌طور ضمنی تأیید کرد که چندین پرواز اخیر از روسیه حامل محموله‌های نظامی بوده‌اند. کاظم جلالی به تلویزیون دولتی گفت: «چند سالی است که توافق‌های قوی نظامی و دفاعی با روسیه امضا کرده‌ایم. فقط می‌توانم بگویم این هواپیماها نشان می‌دهد آن توافق‌ها در حال اجرا هستند.» او جزئیات بیشتری ارائه نداد.

یک هواپیمای باری روسی ایلیوشین  Il-76TD  طی هشت روز گذشته دست‌کم سه پرواز از مینرالنیه‌وودی در شمال قفقاز به شهر کرج در ایران انجام داده است. دست‌کم یک فروند دیگر از همین هواپیما نیز در اواخر دسامبر از مینرالنیه‌وودی به ایران پرواز کرده است. گزارش‌ها حاکی است ایران در ماه ژانویه تا شش فروند بالگرد تهاجمی Mi-28 روسی دریافت کرده و یکی از آن‌ها را این ماه در تهران به کار گرفته است.

این قرارداد همچنین شامل ۵۰۰ دستگاه دوربین دید در شب «موگلی-۲» برای رهگیری اهداف در تاریکی است. سفارت ایران در لندن به پرسش‌های ایمیلی درباره این قرارداد پاسخ نداد. کرملین نیز از اظهارنظر خودداری کرد و روسوبورون‌اکسپورت هم پاسخی به درخواست اظهار نظر نداد.

تغییر چشمگیر در کار است؟
روسلان پوخوف، مدیر مرکز تحلیل راهبردها و فناوری‌ها در مسکو، گفته است سامانه‌های «وربا» روشی مقرون‌به‌صرفه برای تقویت پدافند هوایی ایران بدون تضعیف توان دفاعی خود روسیه است. با این حال، حتی اگر بخشی از این سامانه‌ها تحویل داده شده و مستقر شده باشند، بعید است در صورت وقوع جنگی جدید با اسرائیل یا آمریکا، تغییر چشمگیری در توان دفاعی کلی ایران ایجاد کنند. پوخوف افزود این سامانه‌ها می‌توانند عملیات‌های آمریکا با استفاده از بالگردها و هواپیماهای ارتفاع پایین را پرخطر کنند؛ تاکتیک‌هایی که در بازداشت اخیر رئیس‌جمهور ونزوئلا، نیکلاس مادورو، به کار گرفته شد. او گفت: «اگر حمله‌ای با بالگرد شبیه ماجرای مادورو رخ دهد، این سامانه‌ها می‌توانند برای ایرانی‌ها بسیار مفید باشند.استینگرهای ساخت آمریکا تنها پرتابگرهای واقعاً متحرک هستند. اگر در زمان مناسب به افراد مناسب داده شوند، می‌توانند خسارت زیادی وارد کنند.»

این توافق نشان‌دهنده تداوم همکاری نظامی دو کشور در شرایط افزایش نظارت و فشار غرب است. تهران طی دو سال گذشته در جریان تهاجم ولادیمیر پوتین به اوکراین، پهپاد و موشک در اختیار مسکو قرار داده و دو کشور در ژانویه ۲۰۲۵ پیمانی برای تقویت روابط دوجانبه امضا کردند. ایران همچنین به دنبال خرید دو اسکادران جنگنده پیشرفته سوخو Su-35  از روسیه بوده، هرچند مقام‌های تهران از تأخیر در اجرای این سفارش ابراز نارضایتی کرده‌اند.

چین و روسیه دوستان خوبی هستند؟
به نوشته وال استریت ژورنال، چین و روسیه روابط خود را با تهران نزدیک‌تر کرده‌اند، اما تمایل اندکی برای ارائه کمک نظامی در صورت درگیری با آمریکا نشان داده‌اند. ایران سال‌ها تلاش کرده است روابط نظامی نزدیک‌تری با چین و روسیه برقرار کند، اما اکنون این متحدان قدرتمند در بزنگاه تمایل چندانی به حمایت عملی نشان نمی‌دهند. روسیه و ایران هفته گذشته رزمایش دریایی کوچکی در دریای عمان برگزار کردند؛ نمایشی از قدرت که در مقایسه با توان آتش گسترده‌ای که آمریکا در دریا و خشکی در منطقه مستقر کرده، بسیار محدود بود.

قرار است به‌زودی رزمایشی با حضور کشتی‌هایی از چین، روسیه و ایران در تنگه هرمز برگزار شود. به گفته تحلیلگران، ایران همچنین پس از آنکه ذخایر موشکی، سامانه‌های پدافند هوایی و دیگر توانمندی‌های نظامی‌اش در جنگ ۱۲ روزه ماه ژوئن با اسرائیل و آمریکا آسیب جدی دید، تلاش کرده با کمک چین و روسیه این ظرفیت‌ها را بازسازی کند. اما تحلیلگران می‌گویند پکن و مسکو تمایل اندکی برای ارائه کمک نظامی مستقیم دارند، در صورتی که ترامپ دستور حمله به ایران را صادر کند.

پکن و نگرانی‌های شخصی
برای پکن، همسویی آشکار با تهران می‌تواند به رابطه مهمش با ترامپ آسیب بزند؛ ترامپ قرار است در ماه مارس برای دیدار با شی جین‌پینگ رهبر چین، به این کشور سفر کند. چین بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است و بازاری حیاتی برای جلوگیری از فروپاشی اقتصاد به‌شدت تحریم‌شده این کشور به شمار می‌رود. پکن با تهران در تمایل به مقابله با قدرت آمریکا اشتراک نظر دارد، اما به گفته تحلیلگران نگران است که نزدیکی بیش از حد به جمهوری اسلامی ایران روابطش در منطقه خلیج فارس را به خطر بیندازد.

برای مسکو نیز محاسبه مشابه اما فوری‌تر است: دور نکردن ترامپ و جلوگیری از نزدیک‌تر شدن او به اوکراین، در اولویت بالاتری نسبت به کمک به تهران قرار دارد.   علی واعظ، کارشناس ایران در گروه بین‌المللی بحران مستقر در بروکسل، گفت: «ایرانی‌ها از این وضعیت گلایه دارند. دوست دارند چینی‌ها و روس‌ها بیشتر کمک کنند، اما چاره‌ای جز تکیه بر آن‌ها ندارند، چون گزینه بهتری در اختیار ندارند.» به گفته مقام‌های آمریکایی، قدرت آتشی که آمریکا در خاورمیانه مستقر کرده، به ترامپ این امکان را می‌دهد که به‌جای حمله محدود و یک‌باره‌ای مانند عملیات «چکش نیمه‌شب» در ژوئن علیه سه سایت هسته‌ای ایران، یک جنگ هوایی چند هفته‌ای و مستمر علیه ایران انجام دهد.

 یک حمله محدود یا فراگیر؟
گزارش‌ها حاکی است ترامپ در حال بررسی یک حمله نظامی محدود اولیه برای واداشتن ایران به پذیرش شروطش درباره توافق هسته‌ای است؛ اقدامی که با هدف فشار بر تهران برای رسیدن به توافق انجام می‌شود و از یک حمله تمام‌عیار که می‌تواند واکنش گسترده‌ای برانگیزد، کوتاه‌تر خواهد بود. رایان هس و الی متیاس از مؤسسه بروکینگز در تحلیلی اخیر نوشته‌اند اگر آمریکا به ایران آسیب وارد کند، پکن تلاش خواهد کرد «جریان بی‌وقفه نفت را تضمین کند».

ایران شریک مهمی برای مسکو است؛ شریکی که روسیه تمایلی به از دست دادن آن ندارد، به‌ویژه پس از آنکه آمریکا ماه گذشته نیکلاس مادورو، متحد روسیه در ونزوئلا، را برکنار کرد. با این حال، بعید است ولادیمیر پوتین به کمک ایران هم بیاید. الکساندر پالمر، پژوهشگر مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی در واشنگتن، درباره روابط امنیتی تهران با روسیه و چین گفت: «این روابط بسیار عمل‌گرایانه و مبتنی بر معامله‌اند. آن‌ها منافع راهبردی کافی در ایران ندارند که بخواهند بر سر آن با آمریکا وارد جنگ شوند».

ایران نیز تا حد توان خود در حال نمایش قدرت نظامی است و پیام می‌دهد که حتی بدون کمک پکن و مسکو، توانایی اخلال در تجارت جهانی نفت و ضربه زدن به منافع آمریکا در سراسر خاورمیانه را دارد. واحدهای دریایی سپاه پاسداران این هفته در تنگه هرمز مستقر شدند؛ گذرگاه راهبردی‌ای که خلیج فارس را به اقیانوس هند متصل می‌کند و حدود یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند.

دوستان روزهای دشوار؟
به ادعای مقام‌ها و تحلیلگران آمریکایی، چین در سال‌های اخیر قطعات موشک‌های بالستیک و مواد شیمیایی مورد استفاده در سوخت موشک را به ایران فروخته است. روسیه نیز به تهران در زمینه تجهیزات اخلال در ارتباطات، سامانه‌های موقعیت‌یاب جهانی و امواج رادیویی کمک می‌کند. ایران در سال ۲۰۱۶ سامانه پدافند هوایی اس-۳۰۰ روسی را خریداری کرد، اما اسرائیل و آمریکا از سال ۲۰۲۴ بخش زیادی از زرادخانه دفاع موشکی ایران را در حملات خود از کار انداخته‌اند. تحلیلگران می‌گویند نشانه اندکی وجود دارد که پکن یا مسکو پیش از احتمال حمله آمریکا، به‌سرعت تجهیزات نظامی گسترده‌ای به ایران منتقل کرده باشند. واعظ گفت: «همه این‌ها در سطحی پایین‌تر از آن است که بتواند موازنه نظامی را به‌طور معناداری به سود ایران تغییر دهد. وقتی درگیری آغاز شود، نشان داده‌اند که حداکثر کاری که حاضرند انجام دهند، ارسال پیام همدردی و دعاست».