چِکَن‌دوزی خراسان جنوبی، روایتی از درخت زندگی تا گره‌های شگون‌دار

ایرنا/ بیرجند - ایرنا - چِکَن‌دوزی، هنر ظریف و سنتی زنان سه‌قلعه در خراسان جنوبی، بیش از ۱۵۰ سال است که با نقش‌های نمادینی چون «درخت زندگی» و شمسک‌های شگون‌دار، داستان زندگی، باورها و ذوق مردم کویر را روایت می‌کند، احیای این هنر فراموش‌شده، نه تنها میراث معنوی استان را حفظ کرده، بلکه فرصتی برای توانمندسازی اقتصادی زنان و معرفی ظرفیت‌های صنایع دستی خراسان جنوبی فراهم آورده است.

به گزارش ایرنا، خراسان جنوبی با کویرهای وسیع و فرهنگ غنی خود، از دیرباز مرکز شکل‌گیری هنرهای دستی متنوع بوده است، در دل این سرزمین، صنایع دستی زنان دیاری کویری نه تنها جلوه‌ای از مهارت و ذوق هنری است بلکه داستانی از تاریخ، هویت و باورهای مردمان آن را بازگو می‌کند.

در مجموع تاکنون ۳۰۰ رشته صنایع دستی در کشور شناسایی شده که از این تعداد ۸۰ رشته در خراسان جنوبی وجود دارد و اکنون صنعتگران در ۲۵ رشته فعال هستند و محصول تولید می‌کنند، از میان این هنرها، چِکَن‌دوزی با ظرافت و پیچیدگی منحصربه‌فرد، نمادی شاخص و بی‌مانند از هنر شرق ایران است.

در هنر چِکَن‌دوزی، زنان با نخ‌های رنگی و دوخت‌های ظریف، طرح‌هایی نمادین بر پارچه‌های ساده خلق می‌کند که جلوه‌ای از زندگی روزمره، طبیعت و سنت‌های فرهنگی منطقه را به تصویر می‌کشد، هر بخیه، پیوندی میان گذشته و امروز است و حکایتی را از خلاقیت و مهارت زنان خراسان جنوبی روایت می‌کند. این هنر نه تنها زیبایی بصری دارد، بلکه ظرفیت عظیمی برای توسعه صنایع دستی و اشتغال زنان فراهم می‌آورد.

هر چند با گذشت زمان بسیاری از سبک‌های سنتی چِکَن‌دوزی به فراموشی سپرده شده‌ بود اما با تلاش‌های مستمر و علاقه شخصی هنرمندان خراسان جنوبی این رشته احیا شد و با بازگرداندن این هنر به زندگی روزمره، علاوه بر حفظ هویت فرهنگی، زمینه‌ای برای توانمندسازی اقتصادی زنان و تقویت بازار صنایع دستی منطقه ایجاد شده است.

صنایع دستی از جمله چِکَن‌دوزی، فرصتی بی‌نظیر برای ایجاد پیوند میان فرهنگ و گردشگری فراهم می‌کند، معرفی این هنرها به گردشگران داخلی و خارجی، حضور در نمایشگاه‌ها و استفاده از فضای مجازی، می‌تواند توجه به ظرفیت‌های فراموش‌شده را افزایش داده و ارزش اقتصادی و فرهنگی آنها را نیز تقویت کند.

راز ظرافت و تداوم چکن‌دوزی از نگاه کارشناس صنایع دستی

برای آشنایی دقیق‌تر با ظرافت‌ها، تکنیک‌ها و ارزش فرهنگی چِکَن‌دوزی، کارشناس صنایع دستی خراسان جنوبی، دریچه‌ای روشن به تاریخ و جایگاه این هنر اصیل در استان پیش روی ما می‌گذارد.

زهره اسدپور اظهار کرد: چِکَن واژه‌ای ترکی و به معنای «کشیدن» است و در چکن‌دوزی، هنرمند با نخ‌های رنگی روی سطح پارچه‌های ساده، طرح‌هایی را ترسیم می‌کند.

وی افزود: این هنر با کمک سوزن و گاه قلاب اجرا می‌شود و بخیه‌های ظریفی بر سطح پارچه می‌نشیند؛ در واقع چکن‌دوزی نوعی زرکش‌دوزی یا بخیه‌دوزی است که به دلیل شیوه خاص دوخت و ایجاد اشکال متنوع، از گذشته با عنوان «کیسه چکن‌دوزی» شناخته می‌شده است.

کارشناس صنایع‌دستی خراسان جنوبی با بیان پیشینه این هنر سنتی تصریح کرد: دوخت این کیسه‌ها بیش از ۱۵۰ سال قدمت دارد و جنس پارچه اصلی آن‌ها پارچه‌ای موسوم به «والا» است؛ نوعی پارچه ابریشمی دستباف در خراسان جنوبی که با ترکیب رنگ‌های سرخ، آبی و بنفش تولید می‌شده است.

به گفته وی، این هنر بیشتر در دوخت کیسه‌هایی با کاربری‌های مختلف از جمله کیسه توتون و تنباکو، پول، صابون و دیگر لوازم شخصی کاربرد داشته و در زندگی روزمره مردم جایگاهی ویژه داشته است.

اسدپور درباره ویژگی‌های بصری این کیسه‌ها بیان کرد: تزیین کامل هر دو روی کیسه، بدون تمایز میان پشت و رو، از شاخصه‌های مهم آن است، طرح «درخت زندگی» هفت‌شاخه در مرکز اثر قرار می‌گیرد و نقوش نمادین انسان در اطراف آن، به نشانه تقدیس این درخت دوخته می‌شود؛ همچنین نقوش نمادین طبیعت در حاشیه‌ها جلوه‌ای ویژه به اثر می‌بخشد.

وی ادامه داد: نوارهای دوخته‌شده روی کیسه‌ها، اشکال و حاشیه‌های متنوع، بندهای به‌کاررفته در قسمت بالای کیسه و تزیین گره‌سرشتی موسوم به «شمسک» از خصوصیات منحصربه‌فرد این آثار است.

کارشناس صنایع‌دستی خراسان جنوبی تاکید کرد: در گذشته عشایر خراسان و ترکمن‌ها از این گره در تزیین چادرهای خود استفاده می‌کردند و آن را خوش‌یمن و شگون‌دار می‌دانستند.

وی یادآور شد: تمامی تزیینات با نخ‌های ابریشمی، پنبه‌ای و گلابتون نازک انجام می‌شود و دوخت‌های متنوعی در بخش‌های مختلف کیسه به کار می‌رود که از جمله آن می‌توان به زنجیره‌دوزی، گلابتون‌دوزی، چکن‌دوزی (دوخت بست)، عدسه‌دوزی، دوخت هفت‌وهشت و نواردوزی اشاره کرد.

اسدپور تاکید کرد: بانوان خراسان جنوبی، به‌ویژه زنان هنرمند شهر سه‌قلعه در شهرستان سرایان، این دوخت را تنها با سوزن و نخ و بدون استفاده از دستگاه یا کارگاه انجام می‌دهند؛ موضوعی که نشان‌دهنده اصالت و تداوم شیوه سنتی تولید است.

وی اظهار کرد: مهارت ساخت کیسه چِکَن‌دوزی متعلق به شهر سه‌قلعه شهرستان سرایان با شماره ۲۲۲۶ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است؛ اقدامی که می‌تواند گامی مؤثر در صیانت و معرفی این هنر اصیل باشد.

کارشناس صنایع‌دستی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی تاکید کرد: چِکَن‌دوزی امروز نه‌تنها نمادی از هویت فرهنگی خراسان جنوبی، بلکه ظرفیتی ارزشمند برای توسعه صنایع‌دستی و توانمندسازی اقتصادی زنان این منطقه به شمار می‌رود؛ هنری که بخیه‌به‌بخیه، روایت ماندگاری از تاریخ و باورهای مردمان این منطقه را بازگو می‌کند.

داستان بازگشت چکن‌دوزی به دستان زنان سه‌قلعه

یکی از صنعتگران شهرستان سرایان در گفت و گو با خبرنگار ایرنا در خصوص احیای هنر سنتی «چَکن‌دوزی» در شهر سه‌قلعه گفت: این هنر بومی که سال‌ها به فراموشی سپرده شده بود، با تلاش‌های مستمر و علاقه شخصی دوباره زنده شد و در سال ۱۳۹۸ به ثبت ملی رسید.

فاطمه شفائی بانویی ۴۱ ساله و اهل شهر سه‌قلعه از توابع شهرستان سرایان افزود: حدود هشت سال است که به‌صورت جدی وارد حوزه صنایع‌دستی شده‌ام، علاقه‌ام به کارهای سنتی و دست‌دوز باعث شد به دنبال هنرهای قدیمی شهرم بروم و در نهایت «چکن‌دوزی» را که از هنرهای اصیل این منطقه بود، احیا کنم.

وی با بیان اینکه ریشه این علاقه به دوران کودکی و خاطرات خانوادگی بازمی‌گردد، اظهار کرد: در خانه مادرم نمونه‌هایی از دوخت‌های قدیمی مانند کیسه پول و کیسه توتون وجود داشت و همین موضوع همیشه برایم جذاب بود.

این صنعتگر اضافه کرد: در یکی از پروژه‌هایی که از سوی منابع طبیعی در سه‌قلعه برگزار شد، وارد حوزه صنایع‌دستی شدم و همان‌جا انگیزه لازم برای یادگیری و اجرای این هنر در من شکل گرفت.

با تحقیق، جست‌وجو و آموزش‌های فردی، کار دوخت چکن‌دوزی را آغاز کردم و پس از مدتی توانستم این هنر را در سال ۱۳۹۸ به‌عنوان یک هنر بومی به ثبت ملی برسانم

وی ادامه داد: با تحقیق، جست‌وجو و آموزش‌های فردی، کار دوخت چکن‌دوزی را آغاز کردم و پس از مدتی توانستم این هنر را در سال ۱۳۹۸ به‌عنوان یک هنر بومی به ثبت ملی برسانم.

شفائی درباره وضعیت اشتغال ایجادشده در این حوزه تصریح کرد: اکنون هشت نفر به‌صورت مستقیم با من همکاری دارند، این فعالیت در قالب مشاغل خانگی و در دسته سوزن‌دوزی‌ها تعریف می‌شود و هر یک از همکاران در منزل خود کار دوخت را انجام می‌دهند و ما به‌عنوان سرپرست گروه، هماهنگی، جمع‌آوری و تکمیل مراحل نهایی را بر عهده داریم.

وی عنوان کرد: کارگاه متمرکز نداریم، اما یک مغازه کوچک در شهر راه‌اندازی کرده‌ایم که هم برای معرفی این هنر به مردم و هم برای تحویل کارها، برنامه‌ریزی سفارش‌های جدید و ارتباط میان اعضای گروه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این صنعتگر درباره تنوع محصولات تولیدی خود یادآر شد: در گذشته کاربرد چکن‌دوزی بیشتر برای کیسه پول، کیسه‌های سنتی، لباس، عرقچین و قوری‌پوش بود اما امروز با تغییر کاربری، این هنر را در تولید جاکارتی، کیف موبایل، کیف دوشی، تزیین لباس و مانتو به کار می‌بریم.

شفائی درباره تامین مواد اولیه نیز توضیح داد: در تولید لباس، گاهی مشتری پارچه را تهیه می‌کند و گاهی خودمان اقدام به خرید می‌کنیم.

وی افزود: برای محصولات سنتی تلاش داریم از پارچه‌های دستباف استفاده کنیم، اما به دلیل استفاده از رنگ‌های شاد و تند مانند سرخابی، بنفش، زرشکی و قرمز، پارچه‌های دستباف منطقه پاسخگوی نیاز ما نیست؛ به همین دلیل از دستباف‌های استان گلستان استفاده می‌کنیم که ثبات رنگی و تنوع مناسبی دارند، همچنین به‌جای نخ‌های ابریشم که در گذشته رایج بود، به دلیل هزینه بالا، از نخ‌های مقرون‌به‌صرفه‌تر مانند دمسه استفاده می‌کنیم.

این هنرمند صنایع دستی خراسان جنوبی درباره بازار فروش محصولات بیان کرد: فروش ما بیشتر از طریق فضای مجازی، به‌ویژه پیام‌رسان‌ها انجام می‌شود و مشتریان ثابت خودمان را داریم، با وجود مشکلات متعدد هیچ‌وقت به‌طور کامل بدون سفارش نبوده‌ایم. در کنار فروش اینترنتی، در نمایشگاه‌های استانی و کشوری از جمله تهران و کرمان نیز شرکت کرده‌ایم.

وی با تاکید بر ضرورت معرفی بیشتر این هنر افزود: چکن‌دوزی هنری منسوخ‌شده بود و هنوز هم نیاز به معرفی گسترده دارد، حضور در نمایشگاه‌ها برای ما بسیار مهم است تا این هنر بتواند در کنار سایر سوزن‌دوزی‌های کشور شناخته شود.

شفائی در خصوص حمایت‌های صورت‌گرفته از سوی میراث فرهنگی تصریح کرد: در زمان ثبت ملی، مسیر آسانی نداشتیم اما با پیگیری و هماهنگی با مرکز استان، این کار انجام شد.

وی ادامه داد: در حوزه بیمه نیز حدود ۲ سال است که بیمه شده‌ام، هرچند سایر همکاران هنوز به دلیل سختی روند بیمه مشاغل صنایع‌دستی، زیرپوشش بیمه قرار نگرفته‌اند، لذا انتظار ما این است که حمایت‌ها در زمینه معرفی، حضور در نمایشگاه‌ها و برگزاری کلاس‌های آموزشی رایگان افزایش یابد تا این هنر زنده بماند.

این صنعتگر درباره چالش‌های فروش محلی و گردشگری تصریح کرد: در شهر سه‌قلعه یا سرایان تولیدات ما فروش چندانی ندارد و هنوز این هنر برای مردم منطقه به‌خوبی شناخته نشده است، از طرفی گردشگری سه‌قلعه بیشتر بر کویر و آسمان شب متمرکز است و ارتباط مؤثری میان گردشگری و صنایع‌دستی شهر شکل نگرفته است، به همین دلیل، عمده فروش ما از طریق اینترنت و در شهرهای دیگر انجام می‌شود.

وی افزود: در بیرجند نیز با موزه عروسک و موزه لباس همکاری داریم و به دلیل حضور گردشگران، فروش محصولات در این مراکز رضایت‌بخش است، اگر شرایط اینترنت و ثبات بازار فراهم باشد، وضعیت کاری ما نیز مطلوب خواهد بود.

امیدوارم بتوانیم سه‌قلعه را به‌عنوان شهر ملی چک‌اندوزی معرفی کنی چون امیدواری تنها راه ادامه مسیر است

شفائی تاکید کرد: با وجود همه سختی‌ها، علاقه‌مندم این هنر را گسترش دهم و امیدوارم بتوانیم سه‌قلعه را به‌عنوان شهر ملی چکن‌دوزی معرفی کنیم، و در این مسیر با حمایت بیشتر می‌توان بازارهای بهتری برای این هنر بومی پیدا کرد.

تلاش‌های میراث فرهنگی برای حفظ هنر زنان سه‌قلعه

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، با تاکید بر اهمیت چِکَن‌دوزی، آن را نمادی از هویت فرهنگی و هنر دست زنان سه‌قلعه معرفی کرد. به گفته او، ثبت ملی مهارت ساخت کیسه‌های چِکَن‌دوزی در فهرست میراث معنوی کشور، گامی مهم در حفاظت و معرفی این هنر اصیل به نسل‌های آینده است.

سیداحمد برآبادی ادامه داد: احیای این هنر نه تنها به حفظ سنت‌ها کمک می‌کند، بلکه ظرفیت‌های اقتصادی و اشتغال زنان را نیز توسعه می‌دهد، تلاش کرده‌ایم با ثبت ملی، مسیر حمایت‌های قانونی و آموزشی برای هنرمندان هموار شود.

وی تصریح کرد: برگزاری نمایشگاه‌ها، تسهیل حضور هنرمندان در بازارهای داخلی و ایجاد ارتباط با مراکز فرهنگی و گردشگری، از برنامه‌های ما برای معرفی چِکَن‌دوزی به مخاطبان گسترده‌تر است، هدف، حفظ اصالت هنر و در عین حال توسعه فرصت‌های اقتصادی برای زنان است.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی عنوان کرد: استمرار و تداوم این هنر نیازمند حمایت مستمر، آموزش و توسعه زیرساخت‌های صنایع دستی است تا نه تنها مهارت‌های سنتی حفظ شود، بلکه بازارهای جدید و پایدار برای محصولات هنرمندان ایجاد شود.

وی یادآور شد: چِکَن‌دوزی و سایر هنرهای سنتی استان می‌توانند به یک برند فرهنگی تبدیل شوند که هم هویت منطقه را معرفی می‌کند و هم موجب جذب گردشگر و ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای جوامع محلی می‌شود.

برآبادی تاکید کرد: همکاری میان هنرمندان، اداره‌کل میراث فرهنگی و بخش خصوصی برای توسعه بازار، آموزش و معرفی صنایع دستی، کلید پایداری و رونق چِکَن‌دوزی در خراسان جنوبی است و می‌تواند این هنر اصیل را از یک میراث ملی به یک فرصت اقتصادی و فرهنگی زنده بدل کند.

چِکَن‌دوزی خراسان جنوبی تنها یک هنر سنتی نیست بلکه آیینه‌ای از تاریخ، فرهنگ و ذوق زنان منطقه سه‌قلعه است، احیای این هنر فراموش‌شده نشان می‌دهد که تلاش‌های فردی و جمعی می‌تواند میراث معنوی را زنده نگه دارد و فرصت‌های اقتصادی جدیدی برای زنان ایجاد کند.

حفظ و معرفی چِکَن‌دوزی، علاوه بر تقویت هویت فرهنگی استان، می‌تواند صنعت گردشگری و صنایع دستی را رونق دهد و پیوندی مستمر میان گذشته و آینده هنرهای سنتی ایجاد کند، بنابراین، حمایت از هنرمندان، تسهیل دسترسی به بازارها و آموزش‌های تخصصی، گامی ضروری برای توسعه پایدار و ماندگاری این هنر اصیل است.