دوئل دیپلماسی محتاطانه و سیگنال‌دهی تهاجمی

دنیای اقتصاد/ متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

به‌رغم خوش‌بینی‌های موجود در پی نشست اخیر میان ایران و آمریکا در ژنو، رسانه‌های بین‌المللی نوشتند که اختلاف فراگیر میان طرفین می‌تواند هرگونه نتیجه‌گیری دیپلماتیک را به محاق ببرد. بر این اساس، الزامات استراتژیک ریشه‌دار می‌تواند سبب شود که نتیجه مسالمت‌آمیز مورد نظر طرفین مذاکره‌کننده بیش از گذشته از تیررس خارج باشد.
 
پینگ‌پنگ دیپلماتیک
نمایندگان دیپلماتیک ایران و آمریکا برای دور دوم مذاکرات غیرمستقیم روز سه‌شنبه ۱۷ فوریه در ژنو حضور پیدا کردند، نشستی که در میانه احتمالات و گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال اقدام نظامی ایالات متحده در منطقه صورت گرفت. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پس از پایان این نشست با ارائه ارزیابی خوش‌بینانه‌ای از دور دوم مذاکرات هسته‌ای در ژنو خارج شد و گفت که دو طرف «تصویر واضح‌تری از آنچه باید انجام شود» دارند. عراقچی همچنین گفت که «اصول راهنما» برای تهیه متن احتمالی توافق مورد موافقت قرار گرفته‌اند.

از سوی دیگر، جی‌ دی. ونس، معاون رئیس‌‌جمهور آمریکا، در واکنش به نشست نمایندگان این کشور با تیم دیپلماتیک ایران، رویکردی کم و بیش محتاطانه‌تر اتخاذ کرد. بنا به گزارش دویچه‌وله، معاون دونالد ترامپ گفت که مذاکرات با ایران از جهاتی با پیشرفت همراه بوده اما ایران همه خطوط قرمز آمریکا را نپذیرفته است. جی‌دی ونس در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز تاکید کرد: «کاملا روشن بود که رئیس‌جمهور چند خط قرمز تعیین کرده که ایرانی‌ها هنوز واقعا حاضر نیستند آن را بپذیرند و درباره‌اش وارد روند حل‌وفصل شوند.» در آخرین تحولات در این رابطه، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، چهارشنبه ۲۹بهمن در تماسی با عراقچی آخرین تحولات مرتبط با روند مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا را مورد بحث و بررسی قرار داد. وزیر امور خارجه کشورمان در این گفت‌وگو، ضمن قدردانی از حضور گروسی در مذاکرات ژنو، بر تمرکز جمهوری اسلامی ایران بر تدوین یک چارچوب اولیه و منسجم برای پیشبرد گفت‌وگوهای آتی تاکید کرد. مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز با ارزیابی مثبت از نتایج نشست روز گذشته، آمادگی این نهاد را برای ارائه حمایت و همکاری در مسیر شکل‌گیری چارچوب مذاکراتی اعلام کرد. 

افزایش تحرکات نظامی در منطقه
این در حالی است که ایالات متحده در چارچوب افزایش حضور نظامی خود در برابر ایران، طی ۴۸ساعت گذشته بیش از ۵۰ جنگنده را به خاورمیانه اعزام کرده است. وب‌سایت آکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی این خبر را روز سه‌شنبه ۱۷ فوریه منتشر کرد. بنا به گزارش‌ها، شماری از جنگنده‌های اف ۱۶، اف ۲۲ و اف ۳۵ توسط رهگیرهای مستقل پرواز در حال حرکت به سمت خاورمیانه مشاهده شده‌اند. این تقویت نظامی آمریکا همزمان با مذاکرات غیرمستقیم با مقام‌های ایرانی درباره برنامه هسته‌ای ایران صورت گرفته است. یک مقام آمریکایی به روزنامه جروزالم پست گفت که در گفت‌وگوهای روز سه‌شنبه در ژنو پیشرفت‌هایی حاصل شده، اما تاکید کرد که هنوز جزئیات بسیاری باید مورد بحث قرار گیرد. وی گفت: «ایرانی‌ها اعلام کردند که طی دو هفته آینده با پیشنهادهای دقیق بازخواهند گشت تا برخی از شکاف‌های موجود در مواضع دو طرف را برطرف کنند. نشست‌ها خوب بود، اما فاصله‌ها همچنان زیاد است و برای رسیدن به توافق کار زیادی باقی مانده است.»

این در حالی است که بنا به گزارش دویچه وله، اسرائیل در انتظار اطلاعات بیشتر درباره توافقات ‌آمریکا و ایران در ژنو است. بنا به این گزارش، تلویزیون کان اسرائیل در تحلیلی عنوان کرد که اگر گفت‌وگوهای میان واشنگتن و تهران همان‌گونه که اظهارات خوش‌بینانه سه‌شنبه نشان می‌دهد پیشرفت کند، اسرائیل با یک دوراهی درباره نحوه اقدام صحیح روبه‌رو خواهد شد: «یا محدودیتی برای موشک‌های بالستیک در توافق گنجانده نشود، یا این موضوع به مذاکرات بعدی موکول شود.»

از سوی دیگر، المانیتور در گزارشی به سناریوهای موجود پس از نشست ژنو پرداخته و عنوان کرد که تلاش‌های دیپلماتیک موجود در سایه تحرکات نظامی ادامه دارد. بنا به این گزارش، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یک رزمایش «کنترل هوشمند» را در تنگه هرمز و در سراسر جزایر کلیدی، از جمله ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و سیری، آغاز کرده است. المانیتور نوشت: «رسانه‌های ایران، سامانه‌های موشکی پیشرفته‌ای مانند خرمشهر-۴ را که قادر به حمل کلاهک‌های خوشه‌ای با برد بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر (۱۲۴۲ مایل) هستند، برجسته کرده و مقامات ایرانی تاکید کردند که هر دو ناو هواپیمابر یو اس اس آبراهام لینکلن و یو اس اس جرالد آر. فورد در برد هدف‌گیری هستند.» المانیتور در ادامه عنوان کرد: «به طور جداگانه، همزمان با برگزاری رزمایش، حمیدرضا مقدم‌فر، مشاور سپاه پاسداران، هشدار داد که پاسخ احتمالی ایران به حمله آمریکا می‌تواند فراتر از اهداف نظامی باشد و دارایی‌ها و سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با آمریکا در منطقه را نیز شامل شود. این تهدید که به نگرانی‌های خاص ترامپ در مورد شوک‌های وارده به بازارهای جهانی در پی تلافی احتمالی ایران اشاره داشت، بر استراتژی گسترده‌تر تهران در مورد نشان دادن عواقب برای خنثی کردن حمله آمریکا تاکید می‌کند.»

پیشرفت زیر سایه محدودیت‌ها
المانیتور در ادامه افزود که دیدگاه مثبت عراقچی در مورد مذاکرات باید در چارچوب محدودیت‌های موجود تفسیر شود. درحالی‌که طبق گزارش‌ها، مذاکرات ژنو به اجماع اولیه منجر شده است، موضع سخت ایران در مورد موشک‌ها و فناوری هسته‌ای عملا فضای اندکی برای سازش می‌گذارد. ایران بارها تاکید کرده است که مذاکرات فعلی محدود به پرونده هسته‌ای است، با این حال پیام‌رسانی نظامی در خلیج فارس به عنوان ابزاری دومنظوره عمل می‌کند: جلوگیری از تشدید تنش توسط آمریکا و در عین حال نشان دادن عزم داخلی و منطقه‌ای.

از دیدگاه واشنگتن، همگرایی دیپلماسی محتاطانه و سیگنال‌دهی تهاجمی، محیطی دشوار ایجاد می‌کند. ایالات متحده اعلام کرده است که عدم دستیابی به توافق می‌تواند عواقبی را به دنبال داشته باشد، امری که به تشدید تنش نظامی یا اقتصادی اشاره دارد. تهران، برعکس، سعی کرده است مواضع دفاعی خود را به‌عنوان سپر محافظی بر منافع استراتژیک خود قرار دهد و بر حاکمیت، بازدارندگی و اعتبار برنامه هسته‌ای خود تاکید کند.

از سوی دیگر، مجله کانورسیشن در یادداشتی به تاریخ ۱۸ فوریه عنوان کرد که به‌رغم خوش‌بینی‌های فعلی، نباید رویکرد محتاطانه به دیگر سناریوها را کنار گذاشت. این گزارش اعلام کرد: «‌خوش‌بینی فعلی البته چیز جدیدی نیست و در بهار ۲۰۲۵ هم وجود داشت، یعنی در طول پنج دور مذاکرات غیرمستقیم که قبل از بمباران زیرساخت‌های هسته‌ای ایران توسط ایالات متحده به عنوان بخشی از حمله گسترده‌تر اسرائیل انجام گرفت. ایران به طور مشخص در ماه فوریه خاطرنشان کرد که فضای بی‌اعتمادی ایجادشده توسط آن حمله، بر تلاش‌ها برای یک توافق مذاکره‌شده در‌حال‌حاضر سایه افکنده است.» این گزارش در ادامه عنوان کرد که آنچه بدبینی نسبت به توافق احتمالی در آینده را تقویت می‌کند، این واقعیت است که مذاکرات با پس‌زمینه‌ای از تقویت نظامی ایالات متحده در منطقه خلیج فارس و اقدامات متقابل ایران، از جمله بستن تنگه هرمز برای یک رزمایش با مهمات جنگی، در حال انجام است.

مسیرها و مشکلات
المانیتور در ادامه گزارش خود عنوان کرد درحالی‌که اظهارات وزیر امور خارجه ایران حاکی از پیشرفت‌های رویه‌ای در جنبه‌های خاصی از پرونده هسته‌ای است، مسائل حیاتی همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند. طبق گزارش‌ها، ایالات متحده به دنبال تضمین‌هایی در مورد فعالیت‌های هسته‌ای، محدودیت‌های گسترده‌تر موشکی و رفتار منطقه‌ای ایران است، مسائلی که تهران می‌گوید از دستور کار ژنو حذف شده‌اند. این اختلاف، محدودیت‌های ساختاری پیش روی مذاکره‌کنندگان را برجسته می‌کند.

این گزارش افزود: «مسیر پیش رو همچنان باریک و پر از ابهام به نظر می‌رسد. درحالی‌که ژنو می‌توانست بستری برای مراحل بعدی گفت‌وگو فراهم کند، محیط استراتژیک اساسی که توسط استقرار نیروهای نظامی ایالات متحده، مانور موشکی پیشرفته ایران و خطوط قرمز شکل گرفته است، نشان می‌دهد که دستیابی به یک موفقیت دیپلماتیک همچنان متزلزل است. بنابراین، تصویر استراتژیک گسترده‌تر، شکنندگی هرگونه توافقی را در محیطی بی‌ثبات که در آن دیپلماسی، بازدارندگی و سیاست داخلی با هم تلاقی می‌کنند، برجسته می‌کند.»

از سوی دیگر، کانورسیشن نیز گزارش داد که ایران معتقد است مذاکرات باید فقط به تضمین‌هایی در مورد اهداف غیرنظامی برنامه هسته‌ای‌اش محدود شود و نه برنامه موشکی یا حمایت از گروه‌های منطقه‌ای و این با موضع دیرینه ایالات متحده سازگار نیست. این گزارش عنوان کرد: «این اختلاف‌نظر در نهایت مانع از تمدید توافق سیاسی سال ۲۰۱۵ توسط ایالات متحده و ایران در دوران دولت بایدن شد. برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که توسط چین، فرانسه، آلمان، روسیه، بریتانیا، ایالات متحده و ایران امضا شد، توسعه فناوری هسته‌ای و ذخیره مواد هسته‌ای ایران را در ازای لغو تحریم‌های اقتصادی بین‌المللی متعدد اعمال‌شده علیه ایران متوقف کرد. اما فناوری موشک‌های بالستیک و فعالیت‌های منطقه‌ای ایران به دلیل عدم تمایل تهران در توافق اولیه گنجانده نشده بودند. اما با افزایش ریسک نظامی، مذاکرات می‌تواند به ایالات متحده و ایران کمک کند تا از لبه پرتگاه عقب‌نشینی کنند، اعتماد ایجاد کنند و شاید روابط سیاسی بهتری برقرار کنند. هر دو طرف از این ثبات سود خواهند برد: ایران از نظر اقتصادی، از ادغام مجدد در سیستم بین‌المللی، و ایالات متحده از طولانی شدن قابل تایید زمان لازم برای گریز هسته‌ای ایران.» در نهایت، برای واشنگتن و تهران، پرسش بنیادین این است که آیا نتیجه واقعی در مذاکرات هسته‌ای می‌تواند از جریان‌های متضاد حضور نظامی و الزامات استراتژیک ریشه‌دار جان سالم به در ببرد یا خیر.