سه سناریوی دیدار ترامپ و نتانیاهو درباره ایران

مشرق/ متن پیش رو در مشرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

باوجود مقدمات پر سر و صدای رسانه‌های صهیونیستی و غربی در رابطه با دیدار نتانیاهو و ترامپ، این دیدار بدون نشست خبری و بدون اشاره به نتایج مشخص و ذکر مسائل کلی از سوی دو طرف، پایان یافت.

 روز چهارشنبه، ۲۲ بهمن، نتانیاهو طی یک سفر فوری، به واشنگتن رفته و با دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا دیدار کرد. این دیدار که در بحبوحه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در عمان و بدون تشریفات معمول و بیانیه مطبوعاتی برگزار شد، با واکنش‌ها و تحلیل‌های گسترده‌ای مواجه گردید.

دیدار ترامپ و نتانیاهو در شرایطی انجام شد که تنها چند روز از برگزاری دور اول مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط می‌گذرد. برخلاف رویه گذشته، کاخ سفید از برگزاری کنفرانس خبری مشترک یا صدور بیانیه رسمی خودداری کرد و این نشست پشت درهای بسته برگزار شد که برخی تحلیلگران آن را نشانه‌ای از عدم توافق یا تمایل ترامپ به پرهیز از علنی شدن اختلاف‌نظرها تفسیر کردند.

تنها منبع رسمی از محتوای این دیدار، پستی بود که ترامپ در شبکه اجتماعی خود، "تروث سوشال"، منتشر کرد. او این نشست را "بسیار خوب" توصیف کرد و نوشت: «نتیجه قطعی مشخصی حاصل نشد، جز اینکه تأکید کردم مذاکرات با ایران باید ادامه یابد تا مشخص شود آیا امکان دستیابی به توافق وجود دارد یا نه. اگر چنین توافقی حاصل شود، به نخست‌وزیر گفتم که این گزینه ترجیح ماست. اگر هم نشود، باید دید پیامدها چه خواهد بود.». او در ادامه با تکرار یاوه‌گویی‌های تکراری خود، به تجاوز نظامی غیرقانونی گذشته علیه ایران هشدار داد که اگر ایران "معقولانه" رفتار نکند، عواقب سختی در پی خواهد داشت.

این پیام، مسیر دیپلماسی و تهدید را در هم آمیخت و بلافاصله پس از دیدار با نتانیاهو که به عنوان منتقد سرسخت مذاکره با ایران شناخته می‌شود، منتشر شد. ترامپ در اظهارات بعدی خود نیز این رویکرد دوگانه را حفظ کرد و از یک سو گفت که فکر می‌کند می‌تواند ظرف یک ماه آینده با ایران به توافق برسد ، و از سوی دیگر تأکید کرد که هر توافقی باید شامل برنامه موشکی ایران نیز باشد ؛ موضوعی که پیش‌تر تهران آن را غیرقابل مذاکره اعلام کرده بود.

سناریوی نخست: اختلاف عمیق بر سر اصل و دامنه مذاکرات
تحلیل‌ها و گزارش‌های متعددی حاکی از آن است که اختلاف نظر جدی بین ترامپ و نتانیاهو در این دیدار وجود داشته است. بر اساس این سناریو، نتانیاهو که سفر خود را به واشنگتن یک هفته جلو انداخته بود ، در رأس هیأتی بلندپایه که شامل فرمانده نیروی هوایی ارتش رژیم صهیونیستی نیز بود ، تلاش کرد ترامپ را از ادامه مذاکرات با ایران منصرف کند یا دست‌کم شروط بسیار سختی را بر آن تحمیل نماید.

اهداف نتانیاهو از دیدگاه اقدام برای جلوگیری از تکرار تجربه برجام و تلاش برای برهم زدن مذاکرات است. نتانیاهو همواره استدلال می‌کند که هرگونه توافق هسته‌ای با ایران، حتی اگر محدود باشد، با لغو تحریم‌ها به تقویت اقتصادی و منطقه‌ای ایران منجر شده و تهدید موجودیتی برای رژیم صهیونیستی را افزایش می‌دهد، از این رو، اصل هرگونه گفتگو و مذاکره با ایران رد کرده و خواهان حفظ فشار و اقدام نظامی علیه ایران است.

همچنین رژیم صهیونیستی بر این باور است که هر توافقی باید هر سه محور "هسته‌ای، موشکی و منطقه‌ای" را پوشش دهد. منابع عبری از خواسته‌هایی مانند "غنی‌سازی صفر"، محدودیت شدید برد موشک‌های ایران (تا ۳۰۰ کیلومتر) و توقف کامل حمایت از گروه‌های مقاومت منطقه‌ای خبر داده‌اند که به گفته تحلیلگران، ایران هیچ‌گاه حاضر به پذیرش آن‌ها نخواهد بود و علت اصلی مطرح کردن این شروط، در واقع تلاش برای به شکست کشاندن گفتگوها است.

در مقابل، ترامپ اعلام کرد که نتانیاهو تلاش نکرده او را از مذاکره منصرف کند و تأکید کرد: «او (نتانیاهو) درک می‌کند، اما در نهایت به من بستگی دارد... من تا هر زمان که دوست داشته باشم با آنها (ایران) صحبت خواهم کرد.». در نگاه برخی از تحلیلگران، این موضع‌گیری، همراه با عدم صدور بیانیه مشترک، به عنوان شکستی برای نتانیاهو و نشانه‌ای از اصرار ترامپ بر حفظ ابتکار عمل در پرونده ایران تفسیر شد.

سناریوی دوم: توافق بر سر ادامه مذاکرات با شروط سخت‌گیرانه
بر اساس سناریوی دوم، دیدار طولانی و محرمانه دو طرف به نوعی تفاهم یا "خط‌کشی" برای ادامه مذاکرات منجر شده است. در این سناریو، ترامپ به نتانیاهو اطمینان داده که هر توافقی که نهایی شود، منافع رژیم صهیونیستی را تامین خواهد کرد و در مذاکرات آینده، خطوط قرمز مد نظر تل‌آویو را لحاظ خواهد کرد.

شواهد و قرائن این سناریو عبارتند از اظهارات علنی ترامپ و ادامه فشار همزمان با دیپلماسی. ترامپ پس از دیدار، صراحتاً اعلام کرد که توافق با ایران باید "بسیار منصفانه" باشد و علاوه بر برنامه هسته‌ای، "موشک و همه موارد دیگر" را شامل شود. این موضع، کاملاً با خواسته اصلی نتانیاهو مبنی بر جامع بودن توافق همخوانی دارد.

همزمان درست یک روز پس از دیدار، گزارش‌هایی از دستور ترامپ به پنتاگون برای آماده‌سازی اعزام دومین ناو هواپیمابر به خاورمیانه منتشر شد. این اقدام که می‌تواند تشدید فشار حداکثری بر ایران تعبیر شود، چیزی است که اسرائیل از آن حمایت می‌کند و ممکن است حاصل توافق پنهانی برای قدرتمند کردن دست آمریکا پای میز مذاکره باشد. ترامپ صراحتاً گفت که این ناو در صورت شکست مذاکرات برای اقدام نظامی آماده باشد.

  
همچنین یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های تل‌آویو این است که توافق احتمالی میان ایران و آمریکا، دست تل‌آویو را برای هرگونه اقدام نظامی مستقل علیه تاسیسات ایران ببندد و "آزادی عمل" آن را محدود کند. نتانیاهو قصد داشت حتی در صورت حصول توافق، باوجود آنکه احتمال آن را کم می‌داند، چراغ سبزی برای حفظ این گزینه از ترامپ بگیرد.

بنابراین، در این سناریو، نتانیاهو مانع ادامه مذاکرات نشد، اما موفق شد ترامپ را به اتخاذ موضعی بسیار سخت‌گیرانه‌تر در قبال ایران متقاعد کند تا چه در صورت شکست مذاکره و یا حصول یک توافق احتمالی، منافع این رژیم تضمین شده باشد که به عقیده کارشناسان صهیونیست، این مسئله نیز بسیار دور از ذهن است، زیرا همانطور که عنوان شد، ایران مسئله موشکی و منطقه‌ای را به عنوان خط قرمز خود مطرح کرده است.

سناریوی سوم: عملیات فریب و آمادگی پنهان برای اقدام نظامی
سناریوی سوم که یکی دیگر از تحلیل‌های مطرح شده است، دیدار نتانیاهو و ترامپ و اظهارات اخیر ترامپ را یک عملیات فریب‌آمیز می‌داند. بر اساس این دیدگاه، تصمیم برای اقدام نظامی علیه ایران از پیش گرفته شده و مذاکرات و نمایش اختلاف بر سر مذاکره، صرفاً برای خرید زمان، فراهم کردن مقدمات نظامی و توجیه بین‌المللی یک حمله قریب‌الوقوع است.

دلایل و نشانه‌های مطرح شده برای این سناریو عبارتند از افزایش بی‌سابقه فشار نظامی و تهدیدات صریح و فزاینده ترامپ. هم‌زمان با مذاکرات دیپلماتیک، پنتاگون در حال تقویت حضور نظامی خود در منطقه است. آماده‌سازی برای اعزام دومین ناو هواپیمابر، نشانه‌ای از جدی بودن گزینه نظامی ارزیابی می‌شود. ترامپ در مصاحبه‌ها و پیام‌های خود بارها به "فاز دوم" و عواقب "بسیار آسیب‌زا" برای ایران در صورت عدم توافق اشاره کرده است. او در یاوه‌گویی‌های مکرر خود، به عملیات نظامی گذشته ("چکش نیمه‌شب") به عنوان هشداری برای ایران یاد کرد.

چشم‌انداز دیدار چهارشنبه نتانیاهو و ترامپ
دیدار پر ابهام ترامپ و نتانیاهو در واشنگتن، بیش از آن که پاسخی قطعی ارائه دهد، بر ابهام و پیچیدگی بحران کنونی افزود. به نظر می‌رسد حداقل تا این لحظه، گزینه دیپلماسی با رویکرد "فشار حداکثری" همچنان گزینه اصلی ترامپ است. او می‌خواهد به عنوان رئیس‌جمهوری که توانسته با ایران به توافقی "بزرگتر و محکم‌تر" از برجام دست یابد، در تاریخ ثبت شود. در عین حال، از تهدید و نمایش قدرت به عنوان اهرم فشاری مؤثر بهره می‌گیرد.

نتانیاهو، علیرغم عدم موفقیت ظاهری در تغییر مسیر ترامپ، توانسته است تضمین‌هایی بگیرد که خواسته‌های حداقلی رژیم صهیونیستی در هر توافق احتمالی لحاظ شود. با این حال، ترس عمیق او از آنچه که او مشروعیت‌بخشی و تقویت تصاویر قدرت بازدارندگی ایران در منطقه و جهان عنوان می‌کند و محدود شدن گزینه نظامی اسرائیل پس از یک توافق احتمالی، کماکان پابرجاست.