نشست ترمد زنگ خطری برای انحصار ترانزیتی ایران؟

به گزارش برنا، محور اصلی گفت‌و‌گو‌های ترمذ، توسعه مسیر‌های ارتباطی میان آسیای مرکزی و جنوبی از طریق خاک افغانستان بود. پروژه جاه‌طلبانه راه‌آهن «ترمذ-مزارشریف-کابل-پیشاور» نشان‌دهنده اراده کشور‌های محصور در خشکی برای دستیابی به آب‌های آزاد دریای عرب است. هرچند چالش‌های امنیتی و مالی همچنان سایه سنگینی بر این مسیر افکنده، اما جدیت رقبای شرقی نشان می‌دهد که آنها به دنبال گزینه‌هایی سریع‌تر و ارزان‌تر از مسیر‌های فعلی هستند.

از مسیر‌های واحد تا شبکه‌های موازی؛ پارادایم جدید اوراسیا

گزارش‌های نهاد‌های بین‌المللی مانند «آنکتاد» نشان می‌دهد که دوران حکمرانی یک مسیر واحد ترانزیتی به پایان رسیده است. امروزه اوراسیا شاهد شکل‌گیری شبکه‌ای از کریدور‌های موازی و مکمل است. در این میان، «کریدور میانی» (ترانس-خزر) با حمایت اروپا و چین، و «راه‌آهن ترانس‌افغان» به عنوان رقبای جدی کریدور «شمال-جنوب» ایران قد علم کرده‌اند. این تنوع‌بخشی، اگرچه رقابت را سخت می‌کند، اما فرصتی برای ایران است تا خود را به عنوان قطعه‌ای جدایی‌ناپذیر از این پازل بزرگ تعریف کند.

 برگ‌های برنده تهران: امنیت و دسترسی به آب‌های آزاد

با وجود تمام رقابت‌ها، ایران همچنان یک مزیت مطلق دارد: «دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد و امنیت پایدار». برخلاف مسیر‌های پیشنهادی از قلب افغانستان که با عدم قطعیت‌های سیاسی و امنیتی رو‌به‌رو هستند، زیرساخت‌های ایران مسیری آزموده شده و پایدار را ارائه می‌دهند. تحولات سال ۲۰۲۵ نشان داد که حتی با وجود مشکلات مرزی، بخش بزرگی از تجارت افغانستان ناگزیر به سمت بنادر ایران سوق پیدا کرده است.

 ماراتن کارآمدی؛ هزینه و سرعت حرف اول را می‌زنند

پیام روشن نشست ترمذ برای ایران این است: «جغرافیا دیگر کافی نیست». در دنیای جدید ترانزیت، کشوری برنده است که بتواند هزینه حمل‌ونقل را کاهش و سرعت انتقال کالا را افزایش دهد. ایران برای حفظ جایگاه خود، راهی جز نوسازی زیرساخت‌های ریلی (به‌ویژه در محور شمال-جنوب)، تجهیز سریع‌تر بندر چابهار و کاهش بروکراسی‌های گمرکی ندارد.

نشست ترمذ نشان داد که نقشه ترانزیتی منطقه در حال بازنویسی است. ایران برای آنکه از یک «مسیر اجباری» به یک «انتخاب اقتصادی» تبدیل شود، باید دیپلماسی ترانزیتی خود را فعال‌تر کرده و به جای نگاه رقابتی، به دنبال هم‌افزایی با کریدور‌های نوظهور باشد. واقعیت این است که در شبکه پیچیده تجارت اوراسیا، تنها «کارآمدی» ضامن ماندگاری در نقشه است.