تله آتش در انتظار علف‌زارهای انبوه کهگیلویه و بویراحمد

علفزارهای سرسبز و انبوه، با گذشت هفته‌ها و افزایش دمای هوا، به توده‌های خشکی تبدیل می‌شوند که هر شعله کوچکی می‌تواند آن‌ها را به میدان آتش بدل کند. اینجا جایی است که «باران بهار» به «آتش تابستان» گره می‌خورد.

تبدیل نعمت به تهدید

برخی از فعالان بخش منابع طبیعی از این پدیده با عنوان «انفجار پوشش علفی» یاد می‌کنند. در واقع، بارندگی‌های فراتر از میانگین بلندمدت، موجب رشد بی‌سابقه گیاهان یک‌ساله و گونه‌های مهاجم در مراتع و حاشیه جنگل‌ها شده است.

این حجم عظیم از زیست‌توده، در روزهای گرم و خشک تابستان، حکم «انبار باروت» را پیدا می‌کند. کوچک‌ترین عامل انسانی - از ته سیگار راننده‌ای بی‌اعتنا تا بطری شیشه‌ای رها شده توسط یک گردشگر - می‌تواند زنجیره‌ای از آتش را در دل این بهشت سبز رقم بزند.

از فرصت تا چالش

در این میان، نهادهای متولی با یک چالش دوگانه روبه‌رو هستند، از یک سو، حفظ و بهره‌برداری پایدار از نعمت حاصل از بارندگی‌ها یک فرصت است و از سوی دیگر، پیشگیری از وقوع فاجعه‌ای که هر ساله بخش بزرگی از سرمایه‌های ملی را به خاکستر تبدیل می‌کند، یک ضرورت فوری است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد از این معضل گفت و از برنامه‌ای جامع برای تبدیل تهدید به فرصت رونمایی کرد.

سید وحید موسویان در این گفت‌وگو به ارائه ترکیبی از راهکارهای فناورانه، مردمی و سخت‌افزاری پرداخت، از سامانه هوشمند «تیزنگر» برای رصد لحظه‌ای آتش‌سوزی گرفته تا طرح «هر دهیار یک جنگلبان»، از توزیع دمنده‌های مدرن تا انعقاد قرارداد با پاراگلایدرها و جلب مشارکت خیرین.

در این گزارش ، نگاهی دقیق به این معماری جدید مقابله با آتش دارد و نشان می‌دهد که چگونه یک استان کوهستانی، با دانش بومی و فناوری روز، در آستانه خلق یک الگوی موفق در مدیریت بحران است.

از «تیزنگر» تا پاراگلایدر؛ معماری جدید مقابله با آتش در کهگیلویه و بویراحمد

بارندگی‌های اخیر در کهگیلویه و بویراحمد اگر چه طراوت و سرسبزی را به عرصه‌های طبیعی بازگرداند، اما به گفته مدیرکل منابع طبیعی استان، یک تهدید بزرگ را نیز به همراه داشته است: رشد انفجاری علفزارها. این حجم از پوشش علفی خشک‌شونده در فصل گرما، خطر آتش‌سوزی را دوچندان کرده و مانند «انبار باروت» در انتظار یک شعله کوچک است.

سید وحید موسویان از برنامه چندلایه این نهاد برای مقابله با حریق رونمایی کرد؛ برنامه‌ای که از داده‌های ۱۰ سال گذشته تا فناوری سامانه «تیزنگر»، و از مشارکت دهیاران تا استفاده از پاراگلایدرها را در بر می‌گیرد.

شناسایی نقاط داغ؛ نقشه راه ۱۰ ساله

موسویان در ابتدا به موضوع کلیدی شناسایی مناطق پرخطر اشاره کرد و گفت: بر اساس داده‌های ۱۰ سال گذشته، مناطقی که بیشترین دفعات آتش‌سوزی را داشته‌اند، به‌عنوان نقاط بحرانی مشخص شده‌اند و این اطلاعات به تفکیک هر شهرستان، بخش و منطقه در اختیار این اداره کل است.

وی اضافه کرد: این رویکرد مبتنی بر داده، تمرکز اقدامات پیشگیرانه و عملیاتی را دقیق‌تر کرده و از پراکندگی منابع جلوگیری می‌کند.

سامانه «تیزنگر»؛ رصد لحظه‌ای آتش

موسویان یکی از مهم‌ترین ابزارهای نوین، برای مهار آتش در زمان طلایی را سامانه ملی «تیزنگر» به عنوان چشم تیزبین منابع طبیعی دانست و گفت: این سامانه محل دقیق شروع هر آتش‌سوزی را در سراسر کشور، شامل اراضی منابع طبیعی، کشاورزی و مناطق چهارگانه محیط‌زیست مشخص می‌کند، با استفاده از آن، امکان اطلاع‌رسانی سریع به شهرستان‌ها و همچنین شناسایی عامل حریق فراهم شده است. حتی ترددها از طریق دوربین‌ها قابل بررسی است.

عامل انسانی؛ تهدید اصلی

مدیرکل منابع طبیعی با اشاره به اینکه بخش قابل‌توجهی از آتش‌سوزی‌ها ناشی از عوامل انسانی است اضافه کرد: آتش‌سوزی‌های عمدی با هدف ایجاد ناامنی روانی، تعارضات محلی، سهل‌انگاری رانندگان در پرتاب ته‌سیگار، بی‌توجهی گردشگران به خاموش‌کردن آتش و رهاسازی بطری‌ها و شیشه‌ها در طبیعت که مانند ذره‌بین عمل می‌کنند در ایجاد آتش سوزی نقش مهمی دارند.

وی همچنین به آتش‌زدن بقایای کشاورزی اشاره کرد و گفت: این اقدام طبق ماده ۴۵ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع ممنوع و جرم محسوب می‌شود. علاوه بر سرایت آتش، این کار موجب از بین رفتن ریزجانداران مفید خاک و عناصر حاصلخیزی می‌شود.

ستادهای تخصصی و تقسیم کار استانی

موسویان با اشاره به برگزاری جلسات ستاد مدیریت بحران استان با محوریت اختصاصی حریق و با حضور استاندار و همه فرمانداران تصریح کرد: در این جلسات، فرمانداران، دستگاه‌های اجرایی، حفاظت محیط زیست و جهاد کشاورزی گزارش اقدامات و نیازهای خود را ارائه دادند و تقسیم کار مشخصی برای مقابله با آتش‌سوزی‌ها انجام شد.

اقدامات پیشگیرانه در جاده‌ها و مزارع

مدیرکل منابع طبیعی استان از همکاری با اداره راهداری برای پاکسازی حاشیه جاده‌ها خبر داد و گفت: علف‌های خشک 2 طرف جاده‌ها در حال پای‌تراشی است تا از گسترش آتش ناشی از ته‌سیگار جلوگیری شود.

موسویان ادامه داد: در اراضی کشاورزی نیز با ایجاد حائل‌های ایمن بین مزارع و مراتع (شخم، دیسک‌زنی و گاوآهن)، احتمال سرایت آتش کاهش یافته است.

تجهیزات؛ از دمنده تا پاراگلایدر

موسویان در بخش تجهیزات، از افزایش چشمگیر دمنده‌ها خبر داد و گفت: تعداد دمنده‌ها و تجهیزات مهار آتش به طور چشمگیری افزایش یافته و بخشی از تجهیزات معیوب سال‌های گذشته نیز تعمیر و به چرخه عملیاتی بازگشته است.

وی افزود: علاوه بر دمنده‌های معمولی، از دمنده‌های آبی و تجهیزات نوین با ایمنی بیشتر استفاده می‌شود که قدرت و سرعت عمل بالاتری در مهار آتش دارند.

موسویان با اشاره به اینکه کوهستانی بودن مناطق هلی برن نیروها به وسیله بالگرد بسیار سخت و زمان بر دانست و گفت: با انتعقاد قرارداد عملیات پایش و اطفای حریق جنگلها در مناطق کوهستانی به وسیله پاراگلایدر انجام خواهد شد.

طرح «هر دهیار، یک جنگلبان»

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد از اجرای طرح «هر دهیاری یک پایگاه حریق و هر دهیار یک جنگلبان» خبر داد و گفت: این طرح که ابتکار استان است، با هدف واکنش سریع در زمان طلایی حریق طراحی شده و نقش مهمی در کاهش خسارات خواهد داشت.

موسویان اظهار داشت: برای اجرای هر چه بهتر طرح کنترل آتش‌سوزی‌ها با دستور استاندار، دهیاری‌های استان موظف شده‌اند نسبت به تأمین تجهیزات اولیه اطفای حریق اقدام کنند.

وی بیان کرد: با افزایش تعداد دمنده‌ها و تجهیزات مهار آتش‌سوزی از سوی دهیاری‌ها واکنش سریع در زمان طلایی حریق طراحی می‌شود که نقش مهمی در کاهش خسارات خواهد داشت.

ظرفیت خیرین؛ ائتلاف نجات

موسویان با دعوت از خیرین برای مشارکت در طرح «نذر طبیعت» گفت: کمک به حفاظت از جنگل‌ها و مراتع می‌تواند در قالب تأمین تجهیزات، تولید نهال و حمایت از طرح‌های احیایی انجام شود.

وی همچنین با اشاره به مسوولیت اجتماعی صنایع و دستگاه‌ها تصریح کرد: بر اساس قوانین موجود، دستگاه‌هایی مانند صنایع، معادن و پروژه‌های عمرانی موظف‌اند در قبال تخریب‌های ناگزیر، در احیای منابع طبیعی مشارکت کنند.

کاهش سطح سوختگی با وجود افزایش آتش‌سوزی

موسویان بیان کرد: بر اساس آمار سال ۱۴۰۴ تعداد آتش‌سوزی‌ها نسبت به میانگین ۱۰ سال گذشته حدود ۵۷ درصد افزایش داشت، اما با اقدام به‌موقع دستگاه‌های اجرایی و مشارکت نیروهای مردمی، سطح عرصه‌های سوخته حدود ۳۸ درصد کاهش یافت.

وی با اشاره به نوع عرصه‌های درگیر در آتش‌سوزی‌ها گفت: در سال گذشته ۶۷ مورد آتش‌سوزی در جنگل‌های طبیعی رخ داد که حدود یک‌هزار و ۴۴۱ هکتار از مجموع ۲ هزار و ۴۶۵ هکتار عرصه‌های آسیب‌دیده را شامل می‌شود.

به گفته وی، همچنین ۲ مورد آتش‌سوزی در جنگل‌های دست‌کاشت با ۵۱ هکتار خسارت، ۳۸ مورد در مراتع با ۵۲ هکتار خسارت و ۱۲ مورد در اراضی جنگلی با حدود ۴۷۱ هکتار خسارت ثبت شده است.

جمع‌بندی؛ از داده تا عمل

گزارش مدیرکل منابع طبیعی کهگیلویه و بویراحمد نشان می‌دهد که این نهاد از یک رویکرد منفعلانه به مدیریت فعال و داده‌محور تغییر مسیر داده است. ترکیب سامانه «تیزنگر»، توزیع دمنده‌های مدرن، طرح «هر دهیار یک جنگلبان»، استفاده از پاراگلایدرها و مشارکت خیرین، یک الگوی عملیاتی و چندلایه را شکل داده است. اما همچنان، مهم‌ترین عامل موفقیت، تغییر رفتار انسانی و همکاری همه دستگاه‌ها و مردم است.