فناوری‌های نوظهور در جام جهانی ۲۰۲۶؛ فوتبال دیگر فوتبال نیست!+فیلم

زهرا وجدانی: در حالی که رقابت‌های جام جهانی ۲۰۲۶ در ورزشگاه‌های آمریکا، کانادا و مکزیک جریان دارد و تیم‌های ملی جهان برای کسب مهم‌ترین جام فوتبال به مصاف یکدیگر می‌روند فیفا یکی از متفاوت‌ترین نوآوری‌های تاریخ پخش فوتبال را رونمایی کرده است. سال‌هاست تماشاگران از پشت صفحه‌نمایش داوران را قضاوت می‌کنند بی‌آنکه از زاویه دید آن‌ها و سرعت تصمیم‌گیری‌شان تصویر روشنی داشته باشند. جام جهانی ۲۰۲۶ این معادله را دگرگون می‌کند: دوربین‌های کوچکی که روی هدست داوران نصب شده‌اند برای نخستین بار تصویر زنده از دیدگاه داور را با بهره‌گیری از شبکه‌های ۵G و سامانه‌های پیشرفته هوش مصنوعی مستقیم به خانه‌های میلیون‌ها تماشاگر در سراسر جهان منتقل می‌کنند.

در این گزارش به ابعاد مختلف این فناوری نوظهور، چگونگی عملکرد دوربین‌های داوری، نقش هوش مصنوعی در پردازش تصاویر چالش‌های فنی اجرای این پروژه و تاثیر آن بر تجربه تماشاگران و آینده پخش مسابقات فوتبال می‌پردازیم.

جام جهانی ۲۰۲۶ محلی برای آزمایش فناوری

جام جهانی ۲۰۲۶ تنها یک رویداد فوتبالی نیست بلکه آزمایشگاهی است برای فناوری‌هایی که تجربه تماشای فوتبال را از بنیاد دگرگون می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این نوآوری‌ها دوربین‌های کوچکی است که روی هدست داوران نصب می‌شوند و برای نخستین بار در تاریخ جام جهانی تصویر زنده از دیدگاه داور را مستقیما به خانه‌های میلیون‌ها تماشاگر در سراسر جهان منتقل می‌کنند. فناوری‌ای که پشت این تصاویر نهفته از هوش مصنوعی تا شبکه‌های ۵G اختصاصی را دربر می‌گیرد و مسیر پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشته تا به این نقطه برسد.

وقتی در جام جهانی پای تلویزیون می‌نشینید تصویری خواهید دید که پیش از این هرگز در پخش زنده یک جام جهانی وجود نداشته: زمین فوتبال از فاصله‌ای چند قدمی از دید داوری که در قلب بازی ایستاده است. دوربینی کوچک که روی هدست رادیویی داور و درست کنار شقیقه او جا گرفته تصاویر زنده را به صورت بی‌سیم به اتاق پخش می‌فرستد. آنجا نرم‌افزاری مبتنی بر هوش مصنوعی در کسری از ثانیه تصویر را پردازش می‌کند، لرزش‌ها را می‌زداید و تصویری روان و قابل پخش تحویل می‌دهد.

این دریچه جدید هم برای طرفداران پر و پا قرص فوتبال جذاب است، هم برای کسانی که همیشه خواسته‌اند بدانند داور از آن فاصله کوتاه دقیقا چه می‌بیند؟ آیا خطا واقعی بوده؟ آیا داور زاویه دید درستی داشته؟

پیشینه‌ای کوتاه؛ از آموزش داوران تا پخش زنده

دوربین سوار بر شقیقه داور ایده‌ای کاملا تازه نیست. در سال‌های اخیر چند حوزه ورزش آمریکایی از نسخه‌های مختلف آن بهره برده‌اند. در لیگ بیسبال آمریکا (MLB) دید داور به تدریج جای خود را در پخش‌های تلویزیونی باز کرده تا سرعت واقعی پرتاب توپ را نشان دهد. لیگ فوتبال آمریکایی (NFL) از همان سال ۲۰۱۸ با این فناوری آزمایش‌هایی داشته و لیگ هاکی روی یخ (NHL) هم آن را امتحان کرده است اما در همه این موارد تصاویر داور معمولا با تاخیر در بازپخش‌ها یا برنامه‌های پس از بازی پخش می‌شد نه به صورت زنده در دل جریان مسابقه.

نمونه‌ای از این تجربه را می‌توان در بازی ستارگان تیم آمریکا(MLS) برابر آرسنال در ۲۰۲۳ دید. جایی که دوربین داور با حمایت شبکه ۵G شرکت AT&T برای اولین بار به تماشاگران اجازه داد بازی را از دیدگاه داور مرکزی تد انکل دنبال کنند. از نزدیک شدن به بازیکنانی مثل کریستیان بنتکه و گابریل ژسوس گرفته تا لحظه اعتراض به تصمیم‌ها و بررسی VAR؛ تجربه‌ای که نشان داد این فناوری پتانسیل واقعی برای پخش زنده دارد. 
رف کم این بازی را در ویدیو زیر ببینید:

فوتبال از جهاتی برای این فناوری زمین مناسب‌تری است. در پخش معمول یک مسابقه دوربین‌های اصلی عمدتا نماهای باز دارند و بیننده بیشتر وقت بازی را از فاصله دور تماشا می‌کند. دوربین داور این معادله را برمی‌گرداند و بیننده را عملا وارد زمین می‌کند.

نخستین نمونه‌های این فناوری در فوتبال از جمله آزمایش‌هایی در سطوح پایین‌تر انگلیس و یک آزمایش در بوندس‌لیگای آلمان در سال ۲۰۲۴ با تاخیر پخش می‌شدند و عمدتا برای آموزش و ارزیابی داوران به کار می‌رفتند اما در مارس ۲۰۲۵ هیئت بین‌المللی فوتبال (IFAB) که یک نهاد قانون‌گذار جهانی فوتبال است، استفاده از این تصاویر را در پخش زنده تایید کرد. اولین اجرای عملی این مجوز در جام باشگاه‌های جهان ۲۰۲۵ که در آمریکا برگزار شد، صورت گرفت اما این اتفاق با دو چالش بزرگ همراه شد.

چالش اول: تاخیر در انتقال تصویر

رساندن تصویر زنده از شقیقه یک داور در حال دویدن به اتاق پخش ساده‌تر از آنی نیست که به نظر می‌رسد.

 داوران دوربین‌هایی با اتصال اینترنت ندارند. تصویر باید به صورت بی‌سیم در محیطی منتقل شود که سرشار از دستگاه‌های الکترونیکی و تداخل امواج است: یک ورزشگاه پر از تماشاگر.

یوهانس هولتسمولر، مدیر نوآوری فیفا توضیح می‌دهد که این سازمانش چندین سیستم انتقال داده بی‌سیم را در مکان‌های مختلف از جمله ورزشگاه هارد راک در میامی که یکی از میزبان‌های جام جهانی است را آزمایش کرد.

در نهایت فیفا به یک راهکار تخصصی ۵G دست یافت. یعنی اپراتور Verizon ارائه می‌دهد و از باندهای فرکانس بالا برای انتقال داده استفاده می‌کند تا بتواند این چالش را برطرف کند.

چالش دوم: لرزش؛ معضلی که هوش مصنوعی حلش کرد

حتی پس از حل مشکل تاخیر چالش بزرگ‌تری باقی مانده بود؛ تصویری که از دوربین نصب‌شده روی شقیقه یک داور در حال دویدن، توقف ناگهانی و چرخش برای دنبال کردن توپ به دست می‌آید به شدت می‌لرزد و در بدترین حالت می‌تواند حالت تهوع‌آور باشد.

مدیر نوآوری فیفا می‌گوید:«شرکت‌های پخش به فیفا اعلام کرده بودند که دوست دارند بیشتر از این دوربین‌ها استفاده کنند اما به‌خصوص وقتی داور می‌دوید یا می‌دوید تصویر خیلی لرزان بود.»

این وضعیت برای پخش زنده یک جام جهانی قابل قبول نبود. فیفا این مشکل را به شریک فناوری‌اش شرکت لنوو سپرد تا نرم‌افزاری مبتنی بر هوش مصنوعی برای کاهش این لرزش طراحی کند.

آرت هو، مدیر ارشد اطلاعات جهانی لنوو می‌گوید یکی از اولین چالش‌ها این بود که اصلا لرزش را به درستی تعریف کنند چون هیچ‌کس نمی‌خواهد تصویری کاملا صاف و غیرواقعی ببیند که مثل یک بازی ویدیویی بی‌کیفیت به نظر برسد اما تصویر خام و بیش از حد لرزان هم قابل تحمل نیست. پیدا کردن نقطه بهینه و سپس آموزش نرم‌افزار برای حفظ آن به تلاش قابل توجهی نیاز داشت.

هو توضیح می‌دهد که سیستم آن‌ها ده‌ها متغیر برای اندازه‌گیری لرزش را با هم ترکیب می‌کند و هر متغیر به جنبه خاصی از این مشکل می‌پردازد.

هوش مصنوعی در خدمت تصویر؛ الگوریتمی برای هر پس‌زمینه

سیستم لنوو از یک سرور محلی در هر ورزشگاه بهره می‌برد که چندین زیر الگوریتم را اجرا می‌کند یعنی هر کدام برای نوع خاصی از پس‌زمینه تنظیم شده است. این زیر الگوریتم‌ها وقتی استفاده نمی‌شوند فشرده‌سازی می‌شوند تا پهنای باند هدر نرود.

منطق کار این‌گونه است: وقتی داور به زمین نگاه می‌کند و تصویر پر از چمن است الگوریتم مخصوص پس‌زمینه سبز فعال می‌شود. اگر داور سرش را بالا بگیرد و تصویر ناگهان پر از تماشاگر تابلوی امتیاز یا حتی آسمان شود سیستم این تغییر را تشخیص می‌دهد و الگوریتم مناسب را فراخوانی می‌کند.

هو این معماری را به مدل‌های زبانی بزرگ تشبیه می‌کند و می‌گوید:«همان‌طور که مدل‌هایی مثل Claude یا Gemini می‌توانند مدل‌های کوچک‌تر و فشرده‌تر را برای وظایف خاص فراخوانی کنند و پس از اتمام کارآن‌ها را کنار بگذارند.»

در نتیجه این تلاش لنوو و فیفا می‌گویند موفق شده‌اند لرزش تصاویر دوربین داور را تا ۵۰ درصد کاهش دهند.
از باشگاه‌های جهان تا جام جهانی؛ مسیری که طی شد.

نسخه زنده دوربین داور برای اولین بار در پخش DAZN از جام باشگاه‌های جهان ۲۰۲۵ که در ژوئن و ژوئیه در آمریکا برگزار شد به کار گرفته شد. پس از آن در چند رقابت کوچک‌تر دیگر هم مورد استفاده قرار گرفت و لنوو در این فاصله به بهبود پیوسته نرم‌افزار خود ادامه داده است.

به گفته هولتسمولر بازخورد از تجربه جام باشگاه‌های جهان به‌ویژه در میان مخاطبان جوان‌تر و در شبکه‌های اجتماعی بسیار مثبت بود. بسیاری از بینندگان اعلام کردند که برای اولین بار واقعا درک کردند کار داوری چقدر دشوار است.

هولتسمولر می‌گوید: «خیلی‌ها به ما گفتند که حالا می‌فهمند کار داور چقدر چالش‌برانگیز است. می‌فهمند که داور باید در کسری از ثانیه تصمیم بگیرد.»

داور در خط حمله VAR

شاید جالب‌ترین کاربرد این فناوری ورود تصاویر دوربین داور به سیستم VAR (داور ویدیویی کمکی) باشد. هولتسمولر تایید می‌کند که در جام جهانی ۲۰۲۶ کلیپ‌های دوربین داور می‌توانند در تصمیم‌گیری‌های VAR از جمله در تشخیص آفساید، بیرون رفتن توپ از زمین یا آخرین بازیکنی که به توپ دست زده هم مورد استفاده قرار گیرند. این یعنی دوربینی که روی شقیقه داور نصب شده دیگر فقط یک ابزار سرگرمی نیست بلکه می‌تواند مستقیما در نتیجه یک بازی تاثیر بگذارد. این سطح از اعتماد به دقت فناوری پردازش تصویر نشان می‌دهد که فیفا و شرکای فناوری‌اش به کیفیت و پایداری این سیستم اطمینان کامل دارند.

داور روی زمین؛ وزن سبک، مسئولیت سنگین

درو فیشر، داور ۲۰ ساله‌ای که هم در لیگ MLS و هم در مسابقات بین‌المللی قضاوت می‌کند از معدود داورانی است که با چند نسخه مختلف دوربین داور کار کرده است. او می‌گوید نسخه فیفا که روی کنار گوشی رادیویی که داوران سال‌هاست می‌پوشند نصب می‌شود آن‌قدر سبک است که پس از شروع بازی عملا فراموشش می‌کند که دوربینی را حمل می‌کند.

باتری و فرستنده بی‌سیم دوربین به داور اجازه می‌دهد آن‌ها را در جای دلخواه ببندد. فیشر می‌گوید او و اکثر همکارانش این قطعه را به بازوی فوقانی‌شان می‌بندند، هرچند برخی دیگر ترجیح می‌دهند آن را به پشت ببندند.
فیشر می‌گوید در یکی از بازی‌ها یک تکه از تجهیزات پشتیبانی دوربینش خراب شد. راه‌حل ساده بود: در اولین توقف بازی تکنسین دوربین را کاملا جدا کرد و بازی بدون آن ادامه یافت.

درس مرور بازی؛ ابزاری برای بهتر شدن داوران

فیشر همچنین می‌گوید که کلیپ‌های دوربین داور به تدریج جای خود را در جلسات مرور بعد از بازی هم پیدا کرده‌اند. این تصاویر زاویه‌های منحصربه‌فردی ارائه می‌دهند که به داوران کمک می‌کند بررسی کنند آیا در جای درستی ایستاده بودند؟ آیا زاویه دیدشان برای یک صحنه خاص بهینه بوده و آیا می‌توانستند بهتر عمل کنند؟
مدیر نوآوری فیفا معتقد است با بهبود تکنیک‌های کاهش لرزش و تماشاپذیرتر شدن تصاویر طولانی‌مدت این کاربرد آموزشی گسترش بیشتری خواهد یافت.

نگاه تازه به شغلی که همیشه زیر انتقاد بوده

فیشر امیدوار است تصاویر دوربین داور در پخش زنده، دیدگاه تماشاگران نسبت به واقعیت کار قضاوت را تغییر دهد. او می‌گوید: «سرعت بازی از آن فاصله نزدیک و از آن زوایا فکر می‌کنم تصویر متفاوتی از کار ما ارائه می‌دهد.»

داوری شغلی است که شاید هیچ شغل دیگری در فوتبال این‌همه در معرض انتقاد نباشد. هر تصمیمی که گرفته می‌شود فوری اغلب توسط کسانی که از فاصله صدها متری یا از پشت صفحه‌نمایش می‌بینند قضاوت می‌شود. دوربین روی شقیقه داور برای اولین بار به تماشاگر نشان می‌دهد که آن تصمیم از کجا و با چه اطلاعاتی گرفته شده.

فناوری آینده فوتبال را می‌سازد

جام جهانی ۲۰۲۶ تصویر روشنی از آینده‌ای است که پیش روی ماست. دوربین کوچکی که روی شقیقه داور جا گرفته نماد تحولی بزرگ‌تر است. تحولی که از همگرایی هوش مصنوعی، شبکه‌های نسل پنجم و سخت‌افزار پیشرفته زاده شده و دارد مرز میان زمین بازی و جایگاه تماشاگر را از میان می‌برد. فناوری دیگر در حاشیه ورزش نیست؛ در متن آن نشسته، تصمیم می‌گیرد، روایت می‌کند و تجربه می‌سازد.

این مسیر برگشتی ندارد. تصویری که از دید داور به خانه‌های میلیون‌ها تماشاگر می‌رسد درک تازه‌ای از سرعت، فشار و پیچیدگی قضاوت ایجاد می‌کند و ورود همین تصاویر به سیستم VAR نشان می‌دهد که فناوری دیگر فقط تجربه تماشا را غنی‌تر نمی‌کند بلکه مستقیما در نتیجه بازی‌ها اثر می‌گذارد اما این واقعیت نه دلیلی برای شادمانی بی‌چون‌وچراست و نه جای نگرانی مفرط. هر فناوری در کنار فرصت‌هایی که می‌آفریند چالش‌ها و پرسش‌هایی هم با خود می‌آورد. دوربین داور شفافیت می‌آورد اما حریم خصوصی را به چالش می‌کشد. هوش مصنوعی قضاوت را دقیق‌تر می‌کند اما جای خطای انسانی را با نوع دیگری از خطا پر می‌کند.

آینده متعلق به فناوری‌های نوین است و فوتبالی که در سال‌های آینده تماشا خواهیم کرد با آنچه امروز می‌شناسیم تفاوت‌های بنیادی خواهد داشت. درس جام جهانی ۲۰۲۶ شاید این باشد: آنچه اهمیت دارد نه پذیرش کورکورانه فناوری است و نه مقاومت در برابر آن، بلکه آگاهی از هر دو روی این سکه است. فناوری ابزار است و کیفیت آینده‌ای که می‌سازیم به این بستگی دارد که چقدر هوشمندانه از آن استفاده کنیم.