قفقاز در آستانه یک رویارویی جدید/ آیا ارمنستان به گرجستان دوم تبدیل می‌شود؟

به گزارش برنا، ارمنستان هفتم ژوئن ۲۰۲۶ شاهد برگزاری یکی از مهم‌ترین انتخابات پارلمانی خود از سال ۲۰۲۱ خواهد بود؛ انتخاباتی که بسیاری از ناظران آن را آزمونی سرنوشت‌ساز برای پاشینیان در میانه تغییر موازنه‌های منطقه‌ای و بازتعریف روابط خارجی این کشور می‌دانند. رأی‌دهندگان ارمنی در این انتخابات نه تنها پارلمان جدید بلکه به تبع آن  نخست‌وزیر آینده را نیز تعیین خواهند کرد.

ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی خود نوشت: «نیکول از حمایت کامل و قاطع من برای انتخاب مجدد در ۷ ژوئن ۲۰۲۶ برخوردار است.» وی همچنین از آغاز قریب‌الوقوع پروژه کریدور ترانزیتی موسوم به «TRIPP» یا «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» خبر داد، طرحی که قرار است جمهوری آذربایجان را از طریق جنوب ارمنستان به جمهوری خودمختار نخجوان متصل کند.

این کریدور بر اساس بیانیه مشترکی که مردادماه سال گذشته در کاخ سفید میان پاشینیان، الهام علی‌اف و ترامپ به امضا رسید، طراحی شده است. رئیس‌جمهور آمریکا مدعی شد این پروژه می‌تواند قفقاز جنوبی را متحول کرده و مسیر‌های جدیدی برای دسترسی شرکت‌های انرژی آمریکایی از آسیای مرکزی فراهم کند.

مواضع ترامپ همسو با اظهارات اخیر امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، در نشست جامعه سیاسی اروپا در ایروان ارزیابی می‌شود. مکرون در این نشست با استقبال از رویکرد جدید سیاست خارجی ارمنستان، از آغاز «دوره‌ای تازه» برای این کشور سخن گفت و تأکید کرد ایروان در مسیر نزدیکی به اروپا و شکل‌دهی به آینده‌ای باثبات‌تر در منطقه گام برمی‌دارد.

حمایت آشکار واشنگتن از پاشینیان در حالی صورت می‌گیرد که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا نیز به‌تازگی در سفر به ایروان توافقنامه همکاری راهبردی با دولت ارمنستان و همچنین یادداشت تفاهمی در حوزه مواد معدنی راهبردی امضا کرده است، توافق‌هایی که از نگاه بسیاری از تحلیلگران بخشی از روند تعمیق روابط آمریکا و ارمنستان و تقویت رویکرد غرب‌گرایانه دولت پاشینیان به شمار می‌رود.

در میانه افزایش تنش‌های سیاسی میان ایروان و مسکو، اتهام‌ها درباره تلاش روسیه برای تأثیرگذاری بر فضای انتخاباتی ارمنستان نیز شدت گرفته است. کرملین در ماه‌های اخیر هشدار‌های خود نسبت به رویکرد غرب‌گرایانه دولت نیکول پاشینیان را افزایش داده و از احتمال بازنگری در برخی امتیازات اقتصادی و انرژی به ارمنستان سخن گفته است، موضوعی که با توجه به وابستگی قابل توجه این کشور به منابع انرژی و بازار روسیه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

همزمان، برخی گزارش‌ها از اعمال محدودیت‌های تجاری بر بخشی از صادرات ارمنستان به بازار روسیه حکایت دارند، اقدامی که از سوی منتقدان، بخشی از فشار‌های سیاسی و اقتصادی مسکو بر دولت پاشینیان ارزیابی می‌شود. ناظران معتقدند این اقدامات می‌تواند پیامی روشن درباره هزینه‌های احتمالی فاصله گرفتن ایروان از مدار سنتی روسیه تلقی شود.

در مقابل، پاشینیان تاکنون از ورود به تقابل مستقیم با کرملین خودداری کرده، اما حملات لفظی خود به مخالفان داخلی را افزایش داده و برخی جریان‌های منتقد را به همکاری با بازیگران خارجی و تلاش برای بی‌ثبات‌سازی فضای سیاسی کشور متهم کرده است. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که ارمنستان پس از جنگ قره‌باغ و تغییر موازنه قدرت در قفقاز جنوبی، به‌تدریج در مسیر کاهش وابستگی راهبردی به روسیه و گسترش همکاری با آمریکا و اروپا حرکت کرده است.

در همین حال، حمایت مستقیم دونالد ترامپ از نیکول پاشینیان و توسعه همکاری‌های راهبردی میان واشنگتن و ایروان، از نگاه بسیاری از تحلیلگران نشانه‌ای از تلاش آمریکا برای افزایش نفوذ خود در قفقاز جنوبی و محدود کردن دامنه نفوذ سنتی روسیه در این منطقه به شمار می‌رود. بر این اساس، در صورت پیشبرد پروژه‌های ترانزیتی و ژئوپلیتیکی جدید از جمله طرح موسوم به «مسیر ترامپ»، رقابت میان قدرت‌های بزرگ در قفقاز جنوبی می‌تواند وارد مرحله‌ای تازه و پیچیده‌تر شود؛ مرحله‌ای که پیامد‌های آن نه‌تنها برای ارمنستان و جمهوری آذربایجان، بلکه برای کل معادلات امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه حائز اهمیت خواهد بود.

در همین رابطه، حامد خسروشاهی کارشناس مسائل قفقاز در گفت‌و‌گو با خبرنگار برنا به بررسی ابعاد این رقابت و تأثیر آن بر آینده سیاسی ارمنستان پرداخت و گفت: مسکو واقعاً تمایل دارد که نیکول پاشینیان در انتخابات پیش‌روی ارمنستان یا شکست بخورد، یا دست‌کم به اندازه‌ای تضعیف شود که نتواند پروژه فاصله گرفتن ارمنستان از مدار سنتی روسیه را با سرعت فعلی ادامه دهد. البته روسیه هنوز وارد مرحله تقابل آشکار و مستقیم نشده و رفتارش نسبت به پرونده‌هایی مانند اوکراین یا حتی گرجستان، محتاطانه‌تر و پیچیده‌تر است. مسئله برای کرملین صرفاً شخص پاشینیان نیست، بلکه جهت‌گیری ژئوپلیتیکی جدید ارمنستان است.

وی با اشاره به تحولات سال‌های اخیر در سیاست خارجی ارمنستان افزود: در سال‌های اخیر، ایروان نه‌تنها روابطش با روسیه را سردتر کرده، بلکه به سمت همکاری‌های گسترده‌تر با آمریکا و اروپا حرکت کرده، عضویت فعال خود در پیمان امنیت جمعی را عملاً فریز کرده و حالا هم توافق راهبردی با واشنگتن و پروژه‌هایی مانند کریدور زنگزور که ارمنستان ترجیح می‌دهد آن را «کریدور ترامپ» بنامد را پیش می‌برد. از نگاه مسکو، این روند به معنای تبدیل تدریجی ارمنستان از یک متحد سنتی روسیه به بستری برای نفوذ غرب در قفقاز جنوبی است.

خسروشاهی با اشاره به محدودیت‌های روسیه در فضای سیاسی امروز ارمنستان تصریح کرد: با این حال، به نظر نمی‌رسد روسیه امروز مطمئن باشد که یک نامزد کاملاً روس‌گرا می‌تواند اکثریت جامعه ارمنستان را پشت سر خود جمع کند.

وی با اشاره به راهبرد کنونی کرملین در قبال دولت پاشینیان ادامه داد: همین موضوع باعث شده که استراتژی کرملین بیشتر بر «تضعیف» پاشینیان متمرکز باشد تا لزوماً حذف فوری او. اگر پاشینیان اکثریت مطلق خود را از دست بدهد و مجبور به ائتلاف یا مصالحه داخلی شود، توان مانور او در پرونده‌هایی مانند صلح با جمهوری آذربایجان، نزدیکی به غرب و پروژه‌های ترانزیتی کاهش پیدا خواهد کرد. به همین دلیل، روسیه فعلاً بیشتر از ابزار‌هایی مانند فشار اقتصادی، محدودیت‌های تجاری، جنگ رسانه‌ای و حمایت غیرمستقیم از اپوزیسیون استفاده می‌کند. تهدید به افزایش قیمت گاز، محدود کردن برخی واردات ارمنستان و تقویت فضای رسانه‌ای ضدپاشینیان را باید در همین چارچوب دانست.

این کارشناس مسائل قفقاز با اشاره به پیامد‌های حمایت علنی ترامپ از پاشینیان گفت: از سوی دیگر، حمایت علنی دونالد ترامپ از پاشینیان، انتخابات ارمنستان را بیش از گذشته از یک رقابت داخلی به یک میدان رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل کرده است. اکنون در ذهن بسیاری از ناظران، این انتخابات نوعی تقابل نمادین میان دو محور دیده می‌شود؛ محور غرب  به رهبری آمریکا که از پروژه صلح، باز شدن مسیر‌های ترانزیتی و کاهش نفوذ روسیه حمایت می‌کند و محور روسیه که تلاش دارد جایگاه سنتی خود را در قفقاز جنوبی حفظ کند. حمایت آشکار ترامپ از پاشینیان، از نگاه کرملین صرفاً یک موضع‌گیری انتخاباتی نیست، بلکه بخشی از پروژه بزرگ‌تر آمریکا برای بازطراحی ژئوپلیتیکی منطقه محسوب می‌شود.

او با اشاره به تغییرات افکار عمومی در ارمنستان خاطرنشان کرد: در عین حال، روسیه با یک محدودیت مهم هم روبه‌روست و آن تغییر بخشی از افکار عمومی ارمنستان است. پس از تحولات قره‌باغ، بخشی از جامعه ارمنی روسیه را به بی‌عملی و ناتوانی در حمایت از ارمنستان متهم می‌کند و تمایل چندانی به بازگشت کامل به نظم سیاسی پیش از سال ۲۰۱۸ ندارد. همین مسئله باعث شده حمایت آشکار و مستقیم مسکو از برخی چهره‌های اپوزیسیون، لزوماً به نفع آنها تمام نشود. شاید به همین دلیل است که کرملین فعلاً ترجیح می‌دهد از مسیر‌های غیرمستقیم‌تر، از جمله شبکه‌های اقتصادی، رسانه‌ای، کلیسا و برخی چهره‌های نزدیک به خود، بر فضای انتخابات اثر بگذارد.

وی تصریح کرد: به نظر می‌رسد روسیه واقعاً مایل نیست پاشینیان با دست باز و پیروزی قاطع وارد دوره جدید شود؛ اما در عین حال هنوز به این جمع‌بندی نرسیده که یک جایگزین کاملاً روس‌گرا توانایی پیروزی قطعی در ارمنستان امروز را دارد. به همین دلیل، راهبرد فعلی مسکو بیشتر مهار و فرسایش تدریجی پاشینیان است تا یک رویارویی تند و مستقیم.

خسروشاهی در خصوص اینکه حمایت مستقیم ترامپ از پاشینیان نشان‌دهنده تلاش واشنگتن برای تثبیت نفوذ خود در قفقاز جنوبی و مهار نقش روسیه در این منطقه است، گفت: به نظر من حمایت مستقیم و کم‌سابقه ترامپ از نیکول پاشینیان را باید در همین چارچوب بزرگ‌تر تحلیل کرد؛ یعنی تلاش واشنگتن برای تثبیت نفوذ خود در قفقاز جنوبی و هم‌زمان محدود کردن نقش سنتی روسیه در این منطقه. اهمیت این حمایت فقط در یک جمله انتخاباتی یا پیام تبلیغاتی نیست، بلکه در مجموعه تحولاتی است که طی یکی دو سال اخیر میان آمریکا و ارمنستان شکل گرفته و اکنون در آستانه انتخابات پارلمانی، رنگ آشکارتر و علنی‌تری به خود گرفته است.

او با اشاره به اهمیت ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی افزود: قفقاز جنوبی برای آمریکا در نقطه اتصال روسیه، ایران، ترکیه، دریای خزر و مسیر‌های انرژی و ترانزیت قرار دارد و هرگونه تغییر در موازنه آن، بر معادلات وسیع‌تری در اوراسیا اثر می‌گذارد. در شرایطی که روسیه درگیر جنگ اوکراین است و بخشی از توان و تمرکز خود را از دست داده، واشنگتن این وضعیت را فرصتی برای پیشروی آرام در مناطقی می‌بیند که در گذشته در حوزه نفوذ مسکو قرار داشتند. ارمنستان اکنون یکی از مهم‌ترین این نقاط است.

این کارشناس مسائل قفقاز با اشاره به روند گسترش همکاری‌های واشنگتن و ایروان تصریح کرد: حمایت ترامپ از پاشینیان زمانی معنا پیدا می‌کند که آن را کنار توافق راهبردی اخیر آمریکا و ارمنستان، گسترش همکاری‌های امنیتی، پروژه کریدوری که پاشینیان آن را به نام «ترامپ» سند می‌زند و تلاش برای باز کردن مسیر‌های جدید ترانزیتی قرار دهیم. آمریکا به‌خوبی می‌داند که دولت پاشینیان، برخلاف دولت‌های سنتی ارمنستان، آمادگی بیشتری برای کاهش وابستگی به روسیه و حرکت به سمت غرب دارد. به همین دلیل، حفظ این دولت برای واشنگتن صرفاً حمایت از یک سیاستمدار نیست، بلکه حمایت از یک «مسیر ژئوپلیتیکی» است.

وی با اشاره به مواضع برخی جریان‌های حامی ارمنستان در ایران ادامه داد: نکته جالب این است که بخشی از لابی‌های هوادار ارمنستان در ایران نیز با وجود آگاهی از تقابل و تنش میان ایران و آمریکا، در برابر این روند سکوت کرده‌اند.

خسروشاهی با اشاره به اهداف کلان آمریکا در منطقه خاطرنشان کرد: در واقع، آمریکا تلاش می‌کند قفقاز جنوبی را از منطقه‌ای که عمدتاً زیر سایه روسیه تعریف می‌شد و دقیقاً در مجاورت مرز‌های شمال‌غربی ایران قرار دارد، به منطقه‌ای چندقطبی‌تر تبدیل کند؛ جایی که واشنگتن، اروپا و حتی بازیگرانی مانند ترکیه بتوانند نقش فعال‌تری ایفا کنند.

او در ادامه درباره جایگاه پروژه‌های ترانزیتی در این راهبرد گفت: پروژه‌هایی مانند کریدور زنگه‌زور نیز دقیقاً در همین راستا قرار دارند، چرا که هم مسیر‌های ارتباطی جدید ایجاد می‌کنند و هم وابستگی منطقه به مسیر‌های تحت نفوذ روسیه را کاهش می‌دهند. از نگاه آمریکا، اگر ارمنستان بتواند بدون فروپاشی داخلی و بدون وابستگی کامل امنیتی به مسکو، به سمت غرب حرکت کند، این امر می‌تواند به الگویی برای دیگر کشور‌های پساشوروی نیز تبدیل شود.

این کارشناس مسائل قفقاز با اشاره به نگاه روسیه به این تحولات اظهار داشت: در مقابل روسیه این روند را تهدیدی مستقیم علیه جایگاه تاریخی خود در قفقاز می‌بیند. مسکو سال‌ها ارمنستان را نزدیک‌ترین متحد خود در منطقه می‌دانست؛ کشوری که هم عضو پیمان امنیت جمعی بود و هم به لحاظ اقتصادی و نظامی وابستگی عمیقی به روسیه داشت.

وی افزود: اکنون، اما کرملین با وضعیتی روبه‌روست که در آن آمریکا آشکارا از نخست‌وزیر ارمنستان حمایت انتخاباتی می‌کند، توافق‌های راهبردی امضا می‌شود و حتی پروژه‌های منطقه‌ای با نام ترامپ تعریف می‌شوند. طبیعی است که روسیه این وضعیت را صرفاً یک تحول داخلی در ارمنستان نبیند، بلکه آن را بخشی از رقابت گسترده‌تر واشنگتن و مسکو در فضای پساشوروی تلقی کند.

خسروشاهی با اشاره به محدودیت‌های نفوذ آمریکا در ارمنستان تأکید کرد: البته باید توجه داشت که آمریکا هنوز جای روسیه را در ارمنستان نگرفته و این فرایند هم ساده نخواهد بود. اقتصاد ارمنستان همچنان پیوند‌های عمیقی با روسیه دارد، بخشی از جامعه ارمنی نگاه مثبتی به مسکو دارد و روسیه همچنان ابزار‌های فشار قابل توجهی در اختیار دارد. اما آنچه امروز در حال رخ دادن است، بدون تردید تلاشی برای تغییر تدریجی موازنه سنتی قدرت در قفقاز جنوبی به سود غرب است و حمایت مستقیم ترامپ از پاشینیان را می‌توان یکی از آشکارترین نشانه‌های این روند دانست.

وی درخصوص اینکه تحولات اخیر می‌تواند ارمنستان را مانند گرجستان به صحنه رویارویی آمریکا و روسیه تبدیل کند گفت: بله، این احتمال کاملاً جدی است که ارمنستان به‌تدریج شبیه گرجستان به صحنه رویارویی روسیه و آمریکا تبدیل شود. حمایت مستقیم ترامپ از پاشینیان و هم‌زمان تلاش روسیه برای تقویت جریان‌های نزدیک به خود، نشان می‌دهد انتخابات ارمنستان دیگر صرفاً یک رقابت داخلی نیست، بلکه بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی بزرگ‌تر در فضای پساشوروی است.

کارشناس مسائل قفقاز بیان کرد: در چنین وضعیتی، جامعه ارمنستان به سمت دوقطبی شدن حرکت می‌کند؛ یک جریان معتقد است آینده کشور در کاهش وابستگی به روسیه، نزدیکی به غرب و باز شدن مسیر‌های اقتصادی و سیاسی است و جریان دیگر بر این باور است که فاصله گرفتن از مسکو می‌تواند امنیت ارمنستان را در برابر جمهوری آذربایجان و ترکیه تضعیف کند.البته ارمنستان با گرجستان تفاوت‌هایی نیز دارد. وابستگی امنیتی و اقتصادی ارمنستان به روسیه عمیق‌تر است و مسئله قره‌باغ و وضعیت مرز‌ها نیز حساسیت‌های امنیتی بیشتری ایجاد می‌کند.

او با اشاره به تبعات احتمالی تشدید شکاف‌های داخلی در ارمنستان ادامه داد: به همین دلیل، قطبی شدن در ارمنستان می‌تواند حتی پرتنش‌تر و خطرناک‌تر از گرجستان باشد، زیرا مستقیماً با مسئله امنیت و بقای کشور گره خورده است.

خسروشاهی در پایان به چشم‌انداز تحولات سیاسی ارمنستان اشاره کرد و گفت: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، این احتمال وجود دارد که هر انتخابات در ارمنستان به نوعی «همه‌پرسی ژئوپلیتیکی» میان روسیه و غرب تبدیل شود؛ وضعیتی که در سال‌های اخیر در گرجستان نیز شاهد آن بوده‌ایم.