معماری پایدار، ضرورتی زیست‌محیطی و راهبردی برای آینده شهر‌ها

مصطفی عراقی، رئیس گروه مطالعاتی میادین میوه و تره‌بار، آرامستان‌ها و ساماندهی مشاغل و صنایع، در یادداشتی با عنوان «معماری پایدار؛ ضرورتی زیست‌محیطی و راهبردی برای آینده شهرها» نوشت:

در عصری که بحران‌های زیست‌محیطی و تغییرات اقلیمی به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل شده‌اند، معماری پایدار (Sustainable Architecture) دیگر یک گرایش لوکس نیست، بلکه ضرورتی استراتژیک برای تضمین بقا و کیفیت زندگی در آینده محسوب می‌شود. این رویکرد که بر اساس اصول طراحی سبز (Green Design) بنا شده، با هدف کاهش اثرات منفی ساختمان‌ها بر محیط زیست و ارتقای سلامت و رفاه انسان‌ها شکل گرفته است.

وی افزود: در دهه‌های اخیر صنعت ساختمان به یکی از اصلی‌ترین مصرف‌کنندگان منابع طبیعی و تولیدکنندگان آلاینده‌های زیست‌محیطی تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، ساختمان‌ها سهم قابل توجهی در مصرف انرژی، تولید گاز‌های گلخانه‌ای و مصرف آب دارند و در چنین شرایطی معماری پایدار نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت علمی و اخلاقی است که شیوه طراحی، ساخت و بهره‌برداری از فضا‌های معماری را بازتعریف می‌کند.

این پژوهشگر حوزه شهری ادامه داد: کلیدواژه اصلی در معماری پایدار، کاهش مصرف انرژی است که از طریق طراحی اقلیمی، عایق‌بندی حرارتی مؤثر، استفاده از سیستم‌های انرژی تجدیدپذیر مانند پنل‌های خورشیدی و همچنین مدیریت هوشمند مصرف انرژی محقق می‌شود.

عراقی با اشاره به ریشه‌های نظری این رویکرد گفت: معماری پایدار بر پایه نظریه توسعه پایدار شکل گرفته و بر ایجاد تعادل میان سه مؤلفه محیط زیست، اقتصاد و جامعه تأکید دارد. در ابتدا تمرکز این رویکرد بر کاهش مصرف انرژی بود، اما به مرور ابعاد گسترده‌تری مانند کیفیت فضای داخلی، سلامت کاربران، عدالت اجتماعی و تاب‌آوری شهری نیز به آن افزوده شد.

وی در ادامه افزود: یکی از ارکان مهم این حوزه طراحی اقلیم‌محور است که با شناخت ویژگی‌های اقلیمی هر منطقه، وابستگی ساختمان به سیستم‌های مکانیکی را کاهش می‌دهد. جهت‌گیری مناسب ساختمان نسبت به خورشید، تهویه طبیعی، استفاده از سایه‌انداز‌ها و الهام از معماری بومی از جمله این رویکردهاست. در اقلیم‌های گرم و خشک ایران نیز عناصری مانند حیاط مرکزی، بادگیر و دیوار‌های ضخیم نمونه‌های موفق معماری پایدار پیشامدرن هستند.

این مقام مسئول با اشاره به نقش فناوری در معماری پایدار اظهار کرد: سیستم‌های هوشمند مدیریت ساختمان (BMS) امکان کنترل مصرف انرژی، نور و تهویه را فراهم می‌کنند و استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر نیز وابستگی به سوخت‌های فسیلی را کاهش می‌دهد، هرچند اولویت همچنان با طراحی صحیح و کاهش نیاز انرژی است.

وی همچنین با تأکید بر اهمیت کیفیت محیط داخلی گفت: نور طبیعی، کیفیت هوا، آکوستیک مناسب و استفاده از مصالح غیرسمی تأثیر مستقیم بر سلامت جسمی و روانی دارند و می‌توانند بهره‌وری را افزایش داده و میزان بیماری‌های مرتبط با ساختمان را کاهش دهند.

عراقی خاطرنشان کرد: معماری پایدار زمانی اثربخش خواهد بود که در تعامل با شهر و بافت پیرامونی تعریف شود و ساختمان‌ها به عنوان بخشی از یک اکوسیستم شهری شامل حمل‌ونقل عمومی، فضا‌های عمومی و توزیع عادلانه خدمات دیده شوند.

وی در ادامه به چالش‌های این حوزه در کشور اشاره کرد و گفت: ضعف قوانین الزام‌آور، نگاه کوتاه‌مدت اقتصادی، کمبود آموزش تخصصی و فاصله میان دانشگاه و صنعت ساختمان از مهم‌ترین موانع توسعه معماری پایدار در ایران است، هرچند ظرفیت‌های اقلیمی و پیشینه معماری بومی فرصت‌های مهمی برای پیشرفت در این حوزه فراهم کرده‌اند.

این پژوهشگر شهری در بخش دیگری از یادداشت خود افزود: هزینه اولیه بالاتر، نیاز به دانش تخصصی و نبود استاندارد‌های کافی از دیگر چالش‌های توسعه این رویکرد است، اما روند جهانی نشان می‌دهد معماری پایدار به سرعت در حال تبدیل شدن به جریان اصلی صنعت ساختمان است.

وی در پایان تأکید کرد: معماری پایدار پاسخی علمی و عملی به چالش‌های زیست‌محیطی قرن بیست و یکم است و با ترکیب دانش اقلیمی، فناوری‌های نوین و ارزش‌های انسانی، مسیر ساخت شهر‌هایی سالم‌تر، سبزتر و تاب‌آورتر را ترسیم می‌کند و در شرایط کنونی نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای توسعه‌ای مسئولانه و هوشمندانه به شمار می‌رود.