سرعت ورود سیلاب فراه رود به هامون کند شد | اهالی سیستان: نه آب ماندگار است و نه خوشحالی ما

به گزارش همشهری ‌آنلاین آب از فراه‌رود گذشت و به دلیل شدت جریان سیلاب به نزدیکی دو تونل انحراف آب سد تکمیل نشده بخش‌آباد در افغانستان رسید و پس از آن بستر خشک هامون در ایران را تر کرد. سخنگوی سازمان ملی مدیریت بحران افغانستان اعلام کرد در پی بارش شدید باران و برف که باعث جاری شدن سیل شدید در چند استان افغانستان شده است، حداقل ۱۲ نفر کشته و ۱۱ نفر زخمی شدند. این در حالی است که افغانستان همواره به بهانه خشکسالی از پرداختن حقابه هیرمند به ایران شانه خالی کرده‌است.

• بیشتر بخوانید: سیلاب‌های عظیم از افغانستان به سوی ایران راه افتاد؛ هامون پر آب می‌شود؟

آب خدا آورده!

دست و پنجه نرم‌کردن با هامون خشک، گرد و غبار و از بین رفتن زندگی در کنار هامون موجب شده است برخی اهالی در روزهای اخیر با جاری شدن سیلاب از فراه‌رود در شبکه‌های مجازی ابراز امیدواری کنند «هامون پر آب می‌شود». این در حالی است که سیلاب فراه‌رود فقط بخشی از تالاب سابوری را تر کرده‌است.
فروغ بروانیا از اهالی هامون به همشهری می‌گوید: «این آب خدا آورده است. برای پر شدن هامون هم هنوز هیچ خبری و به قول معروف رایزنی نیست. یادم هست سال‌های گذشته هم این اتفاق افتاد و سیل از افغانستان آمد. برای ما خوشحال‌کننده است که هامون با کوچکترین میزان آب جان بگیرد، اما چه فایده که نه آب ماندگار است و نه خوشحالی ما. دوباره ماییم و هامون خشک.»

به تماشای آب گل‌آلود

علی ملایی، یکی دیگر از اهالی جاری شدن سیلاب در هامون را هم مایه خوشحالی می‌داند و هم ناراحتی. او به همشهری ‌آنلاین می‌گوید: «آب از سمت سد بخش‌آباد و فراه‌رود در حال جاری شدن به سمت هامون سابوری است. چندان آبی نیست که چشمگیر باشد و معمولا هم سریع خشک می‌شود. اما برای ما جای خوشحالی دارد چون یاد خاطرات قدیم برای ما زنده می‌شود که هامون پر آب و اطرافش سرسبز بود.» ملایی همین سیلاب پر از گل و لای جاری شده در بخش تالاب سابوری را مایه شادی اهالی می‌داند که باعث می‌شود به سمت هامون بروند و عکس و فیلمی به یادگار ثبت کنند. درست شبیه زایندرود که صدای جاری شدن آب در آن، یادآور طنین زندگی در همسایگی رودخانه است. او ادامه می‌دهد: «متاسفانه باید صبر کنیم تا سیلی راه بیفتد که صدای آب در تالاب شنیده شود. بعد ما هستیم و خاک و شن و ماسه. اما همین فرصت را هم از دست نمی‌دهیم.»

رسم قربانی برای هامون

امیر صیادی، از اهالی تالاب هامون سابوری در روستای فقیرلشگری، میزبان خرسندی اهالی از جاری شدن آب در تالاب را صد در صد می‌داند و حجم آب را اندک. او به همشهری ‌آنلاین می‌گوید: «سال‌های سال در روستای ما رسم بوده که وقتی آب به تالاب می‌رسد اهالی قربانی می‌دهند؛ گاو، گوسفند یا شتر قربانی می‌کردند. هر فردی در وسع و اندازه خودش قربانی می‌داد. الان هم همین رسم اجرا می‌شود. هر چند که سیلاب به هامون آمده باشد و اندک هم باشد. پارسال هم که سیلاب فراه ‌رود به هامون آمد، قربانی دادیم.» رسم قربانی از شادمانی و سپاسگزاری نشان دارد. صیادی با توجه به تجربه خود می‌گوید که اگر بارش‌ها در افغانستان ادامه داشته باشد، سیل دوم هم می‌آید و به هامون می‌ریزد. صیادی از زندگی کنار هامون یاد می‌کند و می‌گوید: «آب به هامون بیاد برمی‌گردیم. قایق‌ها برمی‌گردند، صیادهایی که مهاجرت کردند، می‌آیند. حتی اگر این آمدن و ماندن برای چند ماه هامون پر آب باشد، برمی‌گردیم.»

• بیشتر بخوانید: لحظه ورود آب به یک تالاب ایران در مرز ایران و افغانستان | هامون زنده می‌شود؟

مطالبه حقابه هیرمند

با وجود اندک آبی که از سیلاب راهی ایران شده، موضوع حقابه بار دیگر هم بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. افغانستان در سال‌های اخیر با ساخت سازه‌های آبی مسیر رودخانه هیرمند را منحرف کرده و مانع از ورود حقابه تعیین‌شده در معاهده سال ۱۳۵۲ به خاک ایران شده‌است. سال ۱۴۰۳ نیز شدت بارندگی ۲ بار سیلاب را به خاک ایران روانه کرد و امسال نیز در ۱۰ دی این اتفاق تکرار شد و هرچند میزان آبی که به خاک ایران وارد شد، سهم طبیعی ایران از رودخانه‌های مشترک است و نمی‌توان آن را جزو تعهدهای افغانستان به حساب آورد و به پر شدن تالاب‌های سیستان و بلوچستان، آن هم با آب ناپایدار سیلاب دل خوش بود.
پژوهشگر آب و محیط‌زیست و فعال رسانه‌ای سیستان و بلوچستان به همشهری می‌گوید: «هویت‌سازی در مسئله آب در تاریخ معاصر افغانستان دیده می‌شود. طالبان نیز از این حساسیت استفاده کرده‌ است. دیپلماسی ایران باید درخواست بازدید از مخزن‌ها و حوضه آبی هیرمند را بدهد. سیلاب اخیر فراه‌رود بهترین زمانی است که بار دیگر حقابه هیرمند را مطالبه کنیم، زیرا در سال‌های گذشته مقامات طالبان بر این موضوع تاکید کردند که در افغانستان خشکسالی است و به دلیل نبود آب، حقابه ایران از هیرمند را نمی‌پردازیم.»
فرشید عابدی می‌افزاید: «بند کمال‌خان در افغانستان سیلاب و حدود ۲ تا ۴ میلیارد مترمکعب آب را به سمت گودزره منحرف می‌کند تا زمین‌های آن محل که در امتداد خطوط مرزی است، احیا شود.»
رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست هم با اشاره به اینکه مسئله هامون ریشه‌ای تاریخی دارد، معتقد است از عهد ناصری عملاً هر آنچه ورودی بالقوه آب به هامون بوده، در سمت افغانستان قرار گرفته‌ و این روند در دوره‌های بعد نیز تثبیت شده است.

• بیشتر بخوانید: هامون در کشاکش زخمی کهنه باقیمانده از دخالت انگلیسی‌ ها | آیا افغانستانی‌ ها عمدا نمی‌ خواهند حقابه ایران را بدهند؟

آرمان خورسندی به همشهری می‌گوید: «در معاهده ۱۳۵۲ میان دو کشور، موضوع تعیین سال آبی نرمال به‌صراحت آمده و مشخص شده است در سال‌های با بارش طبیعی چه میزان آب باید از طرف افغانستان به هامون وارد شود. مسئله اما در نحوه تفسیر این بند است. طرف افغانستانی معتقد است اگر یک سال، سال خشکی تلقی شود، سهم آب همان سال سوخت می‌شود و به سال‌های بعد منتقل نخواهد شد. در برخی موارد حتی شاهد هدایت آب به سمت شوره‌زاری به نام گودزره هستیم؛ منطقه‌ای که منفعتی برای هیچ‌کسی ندارد و حتی طرف افغانستانی زیرساختی برای بهره‌برداری احتمالی هم ندارد.»
براساس معاهده حقابه میان افغانستان و ایران، حقابه‌ ایران ۲۶ متر مکعب در ثانیه آن هم در سال‌های معمولی و نرمال آبی است. این معاهده، سال معمولی و نرمال آبی را نیز تعریف کرده است که براساس سنجش مرکز سنجش دهراوود مشخص می‌شود و آن هم طوری است که یک سال نرمال آبی در حوزه دریایی هیرمند حدود ۶.۵میلیارد مترمکعب آب است که سالانه به ۸۲۰ میلیون مترمکعب می‌رسد.

انحراف آورد هیرمند

تالاب‌های هامون از جمله تالاب‌های بین‌المللی مشترک بین ایران و افغانستان هستند که بخش‌هایی از آنها که در ایران قرار دارند، در فهرست کنوانسیون ۱۹۷۱ رامسر ثبت شده و در سال ۲۰۱۶ نیز به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو شناخته شده‌اند. تالاب‌های بین‌المللی هامون، به عنوان مقصد رودخانه‌های حوضۀ آبریز هیرمند، شامل هامون هیرمند، هامون صابری و هامون پوزک هستند.
بر این اساس، رودخانه هیرمند در مسیر طبیعی و تاریخی خود هامون‌های پوزک، سابوری و هیرمند را سیراب کرده و پس از آن، در صورت تأمین جریان، به سمت گودزره روان می‌شده است. افتتاح سد انحرافی کمال‌خان در سال ۱۴۰۰، مسیر طبیعی رودخانه را مختل کرده و این امکان را به افغانستان داده است تا تمام آورد رودخانه هیرمند را به سمت گودال گودزره منحرف کند و برخلاف گذشته و مغایر با رژیم طبیعی و حقوقی رودخانه هیرمند، آبی وارد هامون‌ها نشود.
تکمیل سد بخش‌آباد بر روی رودخانه فراه، از سرشاخه‌های اصلی حوضه آبریز فرامرزی هیرمند مشترک میان ایران و افغانستان، همواره در دستور کار جدی مقام‌های افغانستان در دوره‌های مختلف خصوصا در امارت اسلامی طالبان بوده است. ظرفیت ذخیره سد بخش آباد ۱۳۶۰ میلیون متر مکعب (۲۶ برابر سد کمال‌خان) است که می‌تواند ۹۸ درصد متوسط جریان سالانۀ رودخانه فراه، یکی از اصلی‌ترین منابع تمین نیاز زیست‌محیطی هامون، را کنترل کند. این به معنای نابودی تالاب‌های هامون و تیر آخر بر پیکر بی‌جان این تالاب‌هاست.

سرعت ورود سیلاب کند شد

مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان در بازدید روز دوشنبه (۱۵ دی) از تالاب سابوری هامون و سیلاب اخیر فراه‌رود با مردم منطقه دیدار و گفت و گو کرد. الهام آبتین به همشهری گفت: «سیلاب اخیر فراه‌رود حجم آب چندان قابل توجهی به هامون نیاورده و آب کاملا ناپایدار است. ضمن اینکه حقابه مربوط به رود هیرمند است و این سیلاب و پر شدن حجم اندک هامون ربطی به حقابه ندارد.»

او در ادامه سرعت آب ورودی به تالاب هامون سابوری را بسیار کمتر از لحظه‌های نخست جاری شدن سیل ارزیابی کرد و ادامه داد: «کارگروه تالاب هامون به ریاست استاندار سیستان و بلوچستان به صورت موردی و فوق‌العاده درباره آب تصمیم گیری می‌کند. سیلاب اخیر موضوع قابل برنامه‌ریزی نیست.»

آبتین، درباره خشک شدن هامون و تاثیر آن بر زندگی اهالی گفت: «یکی از مهم‌ترین آسیب‌های خشکی هامون از بین رفتن مشاغل اطراف تالاب هامون است. کشاورزان و صیادان منتظر پر شدن هامون هستند و تعداد اندکی از دامداران در روستاها حضور دارند. برای برنامه‌ریزی در کارگروه هامون از پیشنهادها و تجربه‌های اهالی بهره‌مند می‌شویم.»

• فیلمی از سیلاب فره رود را ببینید: