۳۰ سالگی‌ سریال «امام علی (ع)» | سریالی که کلیشه‌های رایج در بازنمایی تاریخ اسلام را شکست

همشهری آنلاین: پخش موفق این مجموعه، که به بخشی مهم از زندگی امام اول شیعیان می‌پردازد، باعث شد ساخت سریال درباره ائمه(ع)، به‌رغم همه حساسیت‌ها، جلوه‌ای ملموس پیدا کند. اعتمادبه‌نفس برای تولید آثار نمایشی درباره زندگی معصومان(ع) افزایش یافت و، از همه مهم‌تر، پخش این مجموعه تأثیری قابل درک و اندازه‌گیری بر مخاطبان آثار تاریخی مرتبط با تاریخ اسلام و تشیع گذاشت. در برنامه "۲۴" تلویزیون همشهری با حضور دو منتقد، مازیار معاونی و حافظ روحانی، به میزبانی علیرضا محمودی، منتقد و فیلمنامه‌نویس، درباره این سریال صحبت کردیم که چکیده حرف‌های این دو منتقد را می‌خوانید.

مازیار معاونی: شکستن کلیشه ها در بازنمایی تاریخ اسلام

■ در ابتدا قرار نبود سریال در چنین ابعادی ساخته شود. بودجه اولیه پروژه حدود ۲۷ میلیون تومان بود و بعدها چندین برابر شد. با این حال، میرباقری و گروهش، از جمله محمدرضا شریفی‌نیا، به‌تدریج پروژه را گسترش دادند و عملاً مدیران تلویزیون را در برابر کاری قرار دادند که دیگر امکان متوقف کردن آن وجود نداشت. تغییر مدیریت سازمان صداوسیما و روی کار آمدن علی لاریجانی نیز در ادامه مسیر تولید بی‌تأثیر نبود.

■ براساس روایت‌های موجود، فیلم‌برداری مجموعه از آبان ۱۳۷۰ آغاز شد و تا اواخر ۱۳۷۱ یا اوایل ۱۳۷۲ ادامه داشت. در این مدت، میرباقری بارها با مدیران وقت تلویزیون بر سر مسائل مالی و اجرایی چالش پیدا کرد. مدیران نه تجربه مدیریت چنین پروژه‌ای را داشتند و نه از تبعات ساخت مجموعه‌ای با محوریت امام اول شیعیان آسوده‌خاطر بودند.

■ نکته دیگری که نباید نادیده گرفت، پیشینه مذهبی خود میرباقری است. او مدتی در حوزه تحصیل کرده بود و بارها گفته که تحت تأثیر اندیشه‌های دکتر علی شریعتی قرار داشته است. همین موضوع نوعی قرابت فکری میان او و فضای فرهنگی و مدیریتی آن سال‌ها ایجاد می‌کرد. شاید اگر فرد دیگری با همین توانایی‌ها قصد ساخت چنین اثری را داشت، امکانات مشابهی در اختیارش قرار نمی‌گرفت.

■ یکی از مهم‌ترین دستاوردهای «امام علی(ع)» شکستن کلیشه‌های رایج در بازنمایی تاریخ اسلام بود. پیش از آن، نوعی الگوی ثابت در لباس، گویش، طراحی صحنه و شخصیت‌پردازی وجود داشت. این مجموعه تلاش کرد جهانی باورپذیرتر و نزدیک‌تر به واقعیت خلق کند.

■ در عین حال، برخی شخصیت‌ها همچون عمروعاص یا قطام واجد نوعی وجه اسطوره‌ای هستند. با این حال، بازی مرحوم مهدی فتحی در نقش عمروعاص همچنان برای من بی‌بدیل است. او از آن دست بازیگرانی بود که اگر نقش خوبی در اختیارش قرار می‌گرفت، می‌توانست آن را به اثری ماندگار تبدیل کند.

■ اگر عمروعاص «امام علی(ع)» را با نمونه‌های مشابه در آثار دیگر مقایسه کنیم، تفاوت کیفیت کاملاً آشکار است. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین میراث‌های میرباقری عبور از روایت‌های خشک، تخت و متکی بر نریشن بود. او به دراماتیزه کردن تاریخ باور داشت و به‌خوبی فهمیده بود که برای تأثیرگذاری باید روایت را به زندگی نزدیک کند.

حافظ روحانی: رئالیسم در روایت تاریخ

■ درباره «امام علی(ع)» گفته می‌شود دراولین نوبت پخش، حدود نیمی از جمعیت ایران بیننده آن بودند؛ رقمی بسیار قابل توجه. او خیلی زود به چهره‌ای موفق بدل شد و بعدها تنها «مختارنامه» توانست تا حدی آن موفقیت گسترده را تکرار کند.

■ به نظر من، میرباقری بیش از هر چیز کارگردانی است که به روایت‌های عظیم و طولانی علاقه دارد؛ روایت‌هایی که اساساً در قالب سریال امکان شکل‌گیری پیدا می‌کنند. به همین دلیل می‌توان او را بیش از هر چیز یک کارگردان تلویزیونی دانست؛ البته نه به معنای کوچک‌تر بودن این مدیوم، بلکه به معنای تناسب آن با نوع روایت‌گری او.

■ یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های «امام علی(ع)» حرکت به سمت نوعی رئالیسم در روایت بود. سریال‌های تاریخی پیش از آن معمولاً به سمت شخصیت‌پردازی‌های خشک و کلیشه‌ای می‌رفتند، اما این مجموعه تلاش کرد شخصیت‌ها را به زندگی روزمره نزدیک‌تر کند. این رویکرد به‌ویژه در شخصیت‌های منفی دیده می‌شود؛ در نقش‌هایی مانند ولید یا عمروعاص. بازیگران در این نقش‌ها از ژست‌های قراردادی فاصله گرفتند و به رفتارهای طبیعی‌تر نزدیک شدند، که همین مسئله باعث باورپذیری بیشتر شخصیت‌ها شد.

■ دستاورد دیگر سریال، توانایی آن در روایت هم‌زمان چندین خط داستانی و پیوند دادن آن‌ها به یکدیگر است. این ساختار باعث شد مخاطب با مجموعه‌ای از شخصیت‌ها و سرنوشت‌های درهم‌تنیده مواجه شود و روایت، کشش بیشتری پیدا کند.

■ در زمینه دیالوگ‌نویسی نیز سریال مسیر میانه‌ای را انتخاب کرده بود. در بخش‌هایی که مربوط به شخصیت‌های مقدس است، وفاداری به متون تاریخی و نهج‌البلاغه حفظ می‌شود، اما هرچه به سمت شخصیت‌های منفی و فرعی می‌رویم، زبان به زبان امروزی نزدیک‌تر می‌شود. این تعادل باعث شد مخاطب هم فضای تاریخی را درک کند و هم ارتباط خود را با شخصیت‌ها از دست ندهد. در زمان خود، این رویکرد نوعی نوآوری در سریال‌های تاریخی محسوب می‌شد.

■ در حوزه بازیگری، به نظر من شخصیت‌هایی مانند عمروعاص و دیگر نقش‌های منفی به دلیل پیچیدگی‌های درونی، فرصت بیشتری برای نمایش توانایی بازیگران فراهم کردند. در نتیجه، بازیگرانی مانند مهدی فتحی و بهزاد فراهانی توانستند در این چارچوب بیشتر دیده شوند.

■ اگر بخواهیم از تأثیرات سریال صحبت کنیم، باید گفت بسیاری از آثار بعدی، چه در حوزه زندگی ائمه و چه در قالب آثار تاریخی و زندگی‌نامه‌ای، به نوعی تحت تأثیر «امام علی(ع)» قرار گرفتند. این سریال به تلویزیون و سینمای ایران اعتمادبه‌نفس داد که می‌توان وارد چنین پروژه‌هایی شد.