هشدار متخصص کودکان: استرس ناشی از کار زودهنگام بر مغز کودکان اثر می‌گذارد

همشهری‌آنلاین - پروانه بندپی: کار کودک در جهان هنوز یکی از پیچیده‌ترین زخم‌های اجتماعی است؛ پدیده‌ای که کودکی را از مسیر طبیعی‌اش خارج می‌کند و به‌ جای آموزش و رشد، او را وارد چرخه کار و فرسودگی زودهنگام می‌کند. کودکی که پیش از رسیدن به بلوغ جسمی و روانی وارد کار می‌شود، بدنِ در حال رشدش زیر فشار کار فرسوده می‌شود، تغذیه و استراحت کافی از او گرفته می‌شود و فرصت شکل‌گیری طبیعی سیستم عصبی و ذهنی‌اش مختل می‌شود. بسیاری از پیامدهای جسمی و روانی مثل ضعف‌های مزمن بدنی، اضطراب، و اختلالات رشد تا بزرگسالی نیز ادامه پیدا می‌کند. موضوعی که آسیب‌هایش درنهایت به کل جامعه وارد می‌شود.

از تجربه استرس مزمن تا اختلالات رشد

دکتر علی فرجی، متخصص بیماری‌های کودکان و عضو هیات مدیره انجمن پزشکان کودکان ایران با اشاره به روز جهانی مبارزه با کار کودکان و اهمیت توجه به این مقوله از منظر سلامت و رشد کودک به همشهری می‌گوید: «گرچه کار کودک در بسیاری از جوامع به ‌عنوان یک مسئله اقتصادی یا فرهنگی تحلیل می‌شود، اما از منظر پزشکی، این پدیده قبل از هر چیز یک تهدید جدی برای سلامت جسم، روان و تکامل عصبی-شناختی کودک به شمار می‌آید و مناسبت‌هایی مثل روز جهانی مبارزه با کار کودکان، فرصتی برای بازاندیشی به این معضل اجتماعی-بهداشتی جهان معاصر است.»

به گفته فرجی «کودکی، دوره‌ای بی‌بدیل در شکل‌گیری ساختارهای بنیادی مغز، تنظیم هیجانات، و تثبیت الگوهای رفتاری است و مواجهه زودهنگام با محیط‌های کاری - به‌ویژه در شرایط استثمارگرانه، ناایمن یا پرتنش - می‌تواند این فرآیند ظریف را مختل کند. مطالعات متعدد نشان داده‌اند کودکانی که درگیر کار زودهنگام می‌شوند، به‌ طور معناداری بیشتر در معرض سوءتغذیه، اختلالات رشد، آسیب‌های اسکلتی-عضلانی، و بیماری‌های عفونی قرار دارند. این مسئله در مشاغل غیررسمی یا خیابانی تشدید می‌شود؛ جایی که کودک نه‌تنها از حمایت‌های بهداشتی محروم است، بلکه در معرض خشونت، سوءاستفاده و استرس مزمن هم قرار دارد.»

به گفته این متخصص بیماری‌های کودکان، «از منظر نوروبیولوژیک، استرس مزمن ناشی از کار زودهنگام می‌تواند با افزایش سطح کورتیزول، بر ساختارهایی مانند هیپوکامپ و قشر پیش‌پیشانی تأثیر منفی بگذارد؛ مناطقی که در حافظه، تصمیم‌گیری و تنظیم هیجانات نقش حیاتی دارند. این تغییرات ممکن است به بروز اختلالاتی نظیر اضطراب، افسردگی، نقص توجه و حتی رفتارهای پرخطر در سال‌های بعد منجر شود.»

فرجی اضافه می‌کند: «در کنار این موارد، کار کودک اغلب با محرومیت از آموزش همراه است؛ عاملی که نه‌تنها مسیر رشد شناختی را محدود می‌کند، بلکه چرخه فقر بین‌نسلی را بازتولید می‌کند. کودک کار در بسیاری از موارد به بزرگسالی تبدیل می‌شود که فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی محدودی دارد و این چرخه را به نسل بعد هم منتقل می‌کند.»

عضو هیات مدیره انجمن پزشکان کودکان ایران به این نکته مهم نیز اشاره می‌کند که «کار کودک همیشه به ‌صورت آشکار و فیزیکی نیست. در برخی بافت‌ها، کودکان درگیر کارهای خانگی سنگین، مراقبت از سایر اعضای خانواده، یا فعالیت‌های پنهان اقتصادی هستند که اثرات آن کمتر دیده می‌شود که به همان اندازه‌ی کار در خیابان مخرب است.»

فرجی تاکید می‌کند که «مداخله در حوزه کودکان کار نیازمند رویکردی چندبعدی است. سیاست‌گذاری‌های کلان اقتصادی، حمایت‌های اجتماعی از خانواده‌ها، دسترسی به آموزش باکیفیت، و تقویت نظام‌های مراقبت سلامت، همگی باید در کنار یکدیگر عمل کنند. در سطح بالینی هم پزشکان باید نسبت به نشانه‌های پنهان کار کودک حساس باشند و در صورت لزوم، با نهادهای حمایتی همکاری کنند.»

بیشتر بخوانید؛

• حواستان به اضطراب و خواب بچه‌ها باشد

کار کودک فقط یک مسئله اقتصادی نیست

کار کودک صرفاً یک مسئله حقوقی یا اقتصادی نیست. بلکه نقض آشکار حق کودک برای داشتن یک رشد سالم و متوازن است. و سرمایه‌گذاری بر حذف کار کودک، سرمایه‌گذاری بر سلامت نسل آینده و پایداری اجتماعی است. روز جهانی مبارزه با کار کودکان نیز تنها یک مناسبت نمادین نیست؛ بلکه یادآوری مسئولیتی جمعی است. جامعه‌ای که کودکانش را به ‌کار می‌گیرد، آینده خود را به خطر می‌اندازد. کارشناسان تاکید می‌کنند که نگاه علمی و پزشکی به این مساله می‌تواند به درک عمیق‌تر و اقدامات مؤثرتر در مسیر حذف آن کمک کند.