شاعرانه‌هایی به عشق علی(ع)

همشهری آنلاین- علی‌الله سلیمی: ادبیات آئینی، شاخه‌های فرعی متعددی دارد که یکی از آن‌ها، اشعار علوی است که در مدح و ستایش مولا امیرالمومنین علی(ع) سروده می‌شود و مخاطبان بی‌شماری در بین دوستداران شعر و ادبیات آئینی دارد. چهره‌های ادبی زیادی در این بخش فعالیت دارند که احمد علوی و قاسم صرافان، دو تن از چهره‌های نام‌آشنا در این حوزه محسوب می‌شوند که اشعار بسیاری در مدح و ستایش مولا امیرالمومنین علی(ع) سروده و مکتوب و منتشر کرده اند. سیدمحمدجواد شرافت، مجری برنامه تلویزیونی« چارده» همشهری میزبان احمد علوی و قاسم صرافان از شاعران آئینی بود که آن‌ها در این برنامه از زندگی خود و ویژگی‌ها و جایگاه شعر علوی در ادبیات آئینی گفتند. گزیده‌ای از این برنامه را با هم مرور می‌کنیم.

• سرودن اشعاری در منقبت مولا امیرالمومنین علی(ع) افتخاری است که اگر نصیب کسی شود، مایه سعادت و خشنودی است. دو شاعر آئینی که امروز مهمان برنامه ما هستند، این سعادت را داشتند که نه یک یا دو و سه و ده تا بیست تا که بلکه یک مجموعه شعر آئینی کامل در منقبت مولا امیرالمومنین علی(ع) سروده‌اند و حتی خبر دارم که شعرهای منتشر نشده بسیاری هم در این بخش دارند. احمد علوی و قاسم صرافان امروز از زندگی و شعرهای علوی خود برایمان خواهند گفت. احمد علوی، مجموعه شعر «علوی‌ها» و قاسم صرافان، مجموعه شعر «حیدرانه» را در کارنامه ادبی خود دارند. احمدجان از شما شروع کنیم. متولد چه سالی و کجا هستید؟

احمد علوی: من متولد ۱۳۵۳ و نیم هستم(با خنده). یعنی یکم شهریور ماه سال ۱۳۵۳. اما درباره نام و نام خانوادگی که دارم باید بگویم که شده با تمام سادگی‌ام عاشق نام خانوادگی‌ام. پدرم برای فرزندش، نام خوبی به یادگار گذاشته است. افراد خانواده ما اسامی شان هم اسم پنج تن هست و هم ملحقاتش؛ الله که در سینه همه هست و علی و فاطمه و حسن و حسین و ... هم در اسامی افراد خانواده ما وجود دارد.

• نام خانوادگی یا همان فامیلی دقیق شما چیه؟

حسین‌پور علویه.

• علویه دقیقاً کجاست؟

علویه، اسم روستای پدری من است. در قلب کویر مرکزی ایران. سه کیلومتری ندوشن قرار داریم. دکتر اسلامی ندوشن برای آن منطقه است و در روستای ما بود و هم‌ولایتی ما محسوب می شود.

• قاسم جان شما بگو کجا به دنیا آمد و در کجاها زندگی کردی؟

قاسم صرافان: اگر بخواهم دقیق تر شروع کنم، باید از آبادان شروع کنم که در آن شهر به دنیا آمدم.

• در چه تاریخی؟

پنجم دی ماه ۱۳۵۵.

• خب، داشتی از آبادان می گفتی که در آنجا به دنیا آمدی. از آنجا بگو و دوران کودکی خودت.

بله من متولد آبادان هستم و گاهی به شوخی به دوستان می گویم آن مبالغه شاعرانه ای که به عنوان یک صعنت در شعر می شناسیم از همان ریشه آبادانی من سرچشمه می گیرد. یعنی یک رگه آن از ریشه آبادانی من هست. در سرودن شعرهای حماسی اتفاقا آن ژن می تواند تاثیرگذار باشد. از این موضوع که بگذریم، با شروع جنگ تحمیلی و کوچ و مهاجرت اجباری ساکنان مناطق جنگی، خانواده ما هم از آبادان به شهر کازرون مهاجرت کرد. شهر پدری و پدربزرگم که دوران دبیرستان را در این شهر گذراندم. همان ششم و هفتم فعلی را. همان جا هم نخستین جرگه های شعری من علنی شد. البته من شعر را در سنین اول راهنمایی شروع کرده بودم.

• چه عواملی باعث شد این جرگه های شعری در آن زمان در وجود شما نمایان شود؟

یادم می آید در آن سال ها تلویزیون دو تا شبکه بیشتر نداشت و آن شبکه ها هم پی در پی درباره کنگره ای که برای هزارمین سالگرد تولد فردوسی برگزار می شد برنامه پخش می کردند. من تحت تاثیر آن برنامه‌ها و شاهنامه خوانی ها با این موضوع آشنا شدم و سعی کردم من هم شاهنامه بخوانم. روی این موضوع تمرکز کردم و بعد هم سعی کردم در همان وزن شاهنامه شعر بگویم. در آن زمان ۱۵ ساله بودم که یک کتاب داستان بر وزن شاهنامه سرودم. البته کل داستان را هم خودم طراحی کردم و حدود ۵۰۰ بیت شعر با همان وزن شاهنامه سرودم. خدا رحمت کند پدربزرگم را که اسم من هم از او به ارث رسیده، خودش طبع شعری داشت. یک دفتر کاهی قدیمی هم داشت که دو طرف آن را خط‌کشی کرده بود و حاشیه های دفتر مثل شاهنامه برای شعر مناسب بود. من خودنویس هم گرفتم و به همان شکل شعرای قدیمی شروع کردم به نوشتن شعرهای خودم در حاشیه آن دفتر قدیمی پدربزرگ. یادم هست شروع آن شعر این بیت ها بود: «بنام خدا نامه آغاز شد/ یکی نوجوان قصه پرداز شد/ به سن مر مرا پانزده سال و بس/ همی بوی شیرم آید از نفس...» این گونه من اولیه نوشته‌های شعری خودم را نوشتم و آن دفتر را کامل کردم.

• احمدجان برای شما سرودن شعر از کجا و چگونه آغاز شد؟

احمد علوی: من چهارده سالم بود که شعر را شروع کردم البته خودش قصه جالبی دارد. «شاعر زخم زبان می خواهد/ نه مبانی نه بیان می خواهد» شروع شاعری من از این قرار بود که از یک دعوای بسیار جانانه با برادرم رقم خورد. چون برادرم خیلی مظلوم نما بود و من مثل او نبودم. من ته تغاری بودم و در آن دعوای خانوادگی با برادرم هم کتک خوردم و هم حقم غصب شد و هم کلی مواخذه شدم. یعنی اطرافیانم به جای این که به برادرم بگویند چرا با این بچه دعوا کردی و کتکش زدی، آمدند به من گفتند چرا با برادرت بزرگتر حرفت شده. خلاصه احساس کردم از همه طرف به من ظلم شده است. رفتم به زیرزمین خانه که در آنجا چند تا مرغ و خروس و کبوتر داشتم. یک کمدی هم آنجا بود که در آن دفترهای قدیمی هم نگه داری می شد. یکی از همان دفترهای قدیمی را برداشتم و قلمی هم پیدا کردم و شروع کردم به نوشتن. اصلا حواسم نبود که دارم چکار می کنم. یک دفعه به خودم آمدم و دیدم ده بیست صفحه نوشته ام. آهنگین و با زبان شعر هم نوشته بودم.

• مضامین آن نوشته ها چه بود که شما ظاهرا به طور ناخودآگاه به زبان شعر هم نوشته بودی؟

با زبان شعر شروع کرده بودم به گله و شکایت از خدا که چرا زندگی من این طوری است و همه دارند به من ظلم می کنند و این چه زندگی است که برای من ساخته شده است و خلاصه با گفتن این شعرها خودم را به نوعی از بغض و ناراحتی از دستم برادرم و اطرافیان راحت کرده بودم. (با خنده)

• سرانجام و سرنوشت آن شعرنوشته‌ها چه شد؟ آیا به شما کمک کرد که گلایه های خود را به گوش بزرگترهای خانواده برسانی؟

بله، اتفاقا آن شعرنوشته به دست یکی دیگر از برادرانم افتاد که از شانس خوب من، آن برادرم ادیب و اهل مطالعه بوده و هست. بیست سال از من بزرگتر است. رفته بود زیرزمین و اتفاقا آن نوشته ها را دیده بود. آن برادرم نقش پدرم را در خانواده ما داشت. پدرم به رحمت خدا رفته بود. خلاصه، آن برادرم با خط زیبا در کنار آن نوشته های شعرگونه من نوشته بود: «اخوی احمد، احساسات پاک و عارفانه و شعرگونه ات را خواندم و با تو احساس همدردی می کنم. برادرم، آتش هر چیزی را نتواند بسوزاند محکم تر می کند.» این نوشته آن برادرم شد کلید ورود من به دنیای شعر و شاعری.

• خب برویم سراغ قسام صرافان مطمئنم داستان ورود جدی اش به دنیای شعر و شاعری شنیدنی است. قاسم شما هم از ورود جدی خود به دنیای شعر و شاعری بگو.

قاسم‌ صرافان: ادامه مسیر زندگی من با ادامه ارتباط با دنیای شعر و شاعری ارتباط داشت. وقتی در کازرون زندگی می کردم یادم می آید که من بچه بازیگوشی بودم. گاهی معلم ها بچه‌های بازیگوش را به نوعی مواخذه و حتی برای مدت کوتاهی از کلاس درس اخراج می کردند. برای من هم این اتفاق افتاد و یادم می آید زمانی که بر اثر بازیگوشی از کلاس درس اخراج شده بود، همزمان بود با روز معلم. دوست داشتم برای بازگشت خودم به کلاس با دست پر به مدرسه برگردم. به جای کادو و هدیه برای معلم خودمان، برای او شعری گفتم و آن را قبل از ورود به کلاس درس به او دادم. همان جان آن را باز کرد و خواند و در کلاس هم کلا درباره آن صبحت کرد و کلی من را تشویق کرد و باعث شد من شعر گفتن جدی بگیرم و ذوق زده شوم و با اشتیاق بیشتری این رویه را دنبال کنم.

• یادت می آید اسم آن معلم که شما را به سرودن شعر تشویق کرد چه بود؟

بله، آقای محقق دوانی بود. «دوان» نام یکی از روستاهای آن منطقه بود که افراد فرهیخته و اهل ادب و فضیلت بسیاری از آن منطقه برخاسته اند. آن زمان و آنجا من با یک محفل شعری هم آشنا شدم که یک بار هم«نصرالله مردانی» از تهران به آن جلسه آمده بود و من با ایشان هم در آن جا آشنا شدم که برایم حس خوبی داشت.

• برگردیم به سراغ احمد تا از پدر برایمان بگوید. احمد خبر دارم جایی گفتی که پدر تاثیر زیادی در دنیای شعری شما به ویژه شعر علوی داشته است. از او برایمان بگو. شغلش چه بود؟

احمد علوی: پدرم همکار امیرالمومنین (ع) بود! یعنی این که هم کشاورز بود و موقعی که از روستا به شهر مهاجرت کردیم، چاه کن یا همان مقنی شد. من چون فرزند آخر بودم و شلوغ هم بودم، مادرم از نگه داری من در خانه به شکلی مستاصل شده بود و به پدرم می گفت اگر می روی سرِ کار این احمد را هم با خودت ببر که من بتوانم به کارهایم در خانه برسم. پدرم من را با خودش به سر چاه می برد و آنجا به دوست و همکارش، سیدمحمد می سپرد زمانی که خودش داخل چاه است و کار می کند، مواظب من باشد. بعد از مدتی هم من را با دلو به داخل چاه می فرستادند و پدرم من را در یکی از حفره ها قرار می داد و خودش کار می کرد. آن جا معمولا تاریک بود و فقط من و پدرم بودیم که او کار می کرد و برایم حرف می زد و من هم گوش می دادم. پدرم آدم خنده رو و شوخ طبعی بود. در داخل چاه برایم از کرامات اهل بیت(ع) و به ویژه کرامات امیرالمومنین(ع) برایم می گفت و من در چاه عاشق امیرالمومنین(ع) شدم.

• خب قاسم شما هم از پدر برایمان بگو و از ارتباطی که شعر علوی با این موضوع دارد.

من باز هم ادامه آن سیر زندگی را بگویم و موضوع پدر و شعر علوی که برایم ارزشمند است. از کازرون که به اصفهان آمدیم من در دانشگاه قبول شدم و بعد هم پدرم را در سال ۱۳۸۸ از دست دادم. یادم می آید کتاب اولم؛ «از آهو تا کبوتر» را به چاپخانه سپردم بودم و مراحل چاپ را طی می کرد و دوست داشتم آن را تقدیم پدرم کنم که در همان زمان مراحل چاپ کتاب، پدرم از دنیا رفت. خیلی حسرت خوردم که نتوانستم آن کتاب را به پدرم تقدیم کنم. بعد از آن، کتاب «حیدرانه» را تقدیم پدرم کردم و در ابتدای آن نوشتم: تقدیم به پدرِ علی دوستم رضا صرافان.

• چقدر عالی، چه هدیه خوبی برای پدر، آن هم با یک مجموعه شعر علوی.

بله برای خودم هم این اتفاق حس خوبی را به همراه داشته و دارد.

• شروع جدی شما در حوزه شعر علوی به چه شکلی رقم خورد؟

در اصفهان و در دانشگاه رشته کامپیوتر را ادامه دادم اما اتفاقی افتاد که باز هم به شروع بازگشتم و این بار با شکل خیلی جدی کارم را در دنیای شعر و شاعری دنبال کردم. بعد از ازدواج در سال ۱۳۸۰، یکی از دوستان همسرم به او گفته بود شعری برای شب اول ذی الحجه، سالروز ازدواج فرخنده حضرت فاطمه(س) و حضرت علی (ع) بگوید. همسرم گفته بود من شاعر نیستم اما آن فرد که آدم اهل دل بود گفته بود من می بینم که آن شعر مورد نظر از خانه شما به آسمان می رود. حالا یا شما این شعر را می گویی و یا همسرتان. بعد همسرم به من گفت شما مگر شعر می گویی؟ من گفتم قبلا این کار می کردم. بعد هم قرار شد شعر موردنظر را من بگویم و خدا کمک کرد آن شعر را گفتم.

• آن شعر را برای ما هم بخوانید.

چشم ستاره محو تماشا بود

آن شب که در نگاه دو دریا بود!

وقتی امیر خاک تبسم کرد

شرم نگاه یاس چه زیبا بود

ساقی بگو چشمه کوثر خواند

شوقی که در اهالی صحرا بود

روح‌القدس دوباره سخن می‌گفت

با مریمی که مست مسیحا بود

ما را به سیر عشق خدا بردند آنها

آنان که زلف شان شب اسرا بود

دل را به دست مهر علی دادم

چشمم به ماه صورت زهرا بود.

• احمد شما هم برایمان یکی از شعرهای علوی خودتان بخوانید.

گاهی شدیدا ابری ام، گاه آفتابی

گاهی سیاهم، گاه سرخم، گاه آبی

اهل علی آبادم و از روز آغاز

سهم من از میخانه ی او شد خرابی

در لا به لای خوشه ی انگورهایش

رنگ و لعاب شعرهایم شد شرابی

هر بار اینجا آمدم لکنت گرفتم

لکنت گرفتم با همه حاضر جوابی

جز او امیرالمؤمنین دیگری نیست

تنها به او می آید این عالیجنابی

من خاک پای زائر ایوان طلایم

من خاک پای شاعران بوترابی

با لطف بی پایان او شکی ندارم

یک روز آدم می‌شوم، آدم حسابی.