چشم انتظار هلال باریک | روایتی از فعالیت ستاد استهلال ماه‌های قمری در سراسر کشور که مسئولیت رصد ماه رمضان را دارند

همشهری آنلاین-رابعه تیموری: این گروه‌ها که از کارشناسان نجومی و رصدگران آموزش‌دیده تشکیل شده‌اند، گزارش رصدهای خود از افق آسمان گوشه کنار ایران را برای ستاد استهلال کشور ارسال می‌کنند تا در فرایند تعیین آغاز ماه رمضان مورد استفاده قرار گیرد. حجت‌الاسلام علیرضا موحدنژاد، ریاست کمیته علمی این ستاد را بر عهده‌دارد و در گزارش زیر به موضوعات و مباحثی پاسخ داده که هر سال در این‌روزها موردتوجه قرار می‌گیرند و بحث و گفتگو درباره آنها داغ می‌شود، موضوعاتی مانند دلایل تفاوت زمان استهلال ماه در کشورهای همسایه، چگونگی روند و مراحل استهلال ماه و ظرایف کار ستاد استهلال:

‌تقویم‌های قمری متفاوت

دلیل اختلاف تقویم سال قمری تعدادی از کشورهای همسایه با ایران از ابهاماتی است که هر سال ذهن افراد بسیاری را به خود مشغول می‌کند و هر سال در آستانه حلول ماه رمضان بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. حجت‌ الاسلام موحدنژاد درباره دلیل این مسئله می‌گوید: «این اختلاف می‌تواند سه علت داشته باشد؛ برخی از کشورهای اسلامی با ما اختلاف افق دارند؛ یعنی ممکن است که هلال‌ در مکه قابل رویت باشد، ولی در هیچ‌ نقطه‌ای از ایران قابل رویت نباشد. معمولا اختلاف افق به این شکل در بعضی از اوقات سال اتفاق می‌افتد و اختلاف افق در کشورهای همسایه طوری نیست که در همه‌ ماه‌ها این اتفاق رخ دهد.

‌علت بعدی، تفاوت مبناهای فقهی است. در بعضی از مبانی فقهی اگر هلال ماه در یکی از کشورها یا محل‌های هم افق دیده شود، اول ماه نو را اعلام می‌کنند، اما در بعضی از مبانی باید حتما هلال ماه در منطقه زندگی افراد قابل رویت باشد. سومین دلیل هم به این مسئله برمی گردد که در بعضی از کشورها برای پذیرفتن گزارش افراد متخصص و غیرمتخصص حساسیت و دقت زیادی به خرج نمی‌دهند. در حالی‌که ممکن است فرد یا افرادی دچار توهم رویت شده باشند و ما در ستاد استهلال با تحقیق و پرسش‌های کارشناسی سعی می‌کنیم توهم در رویت را از رویت واقعی جدا کنیم.»

‌افراد عادی هم مشارکت دارند

بر خلاف تصور عمومی در ستاد استهلال رویت ماه توسط افراد عادی هم بررسی می‌شود: ارائه و ارسال گزارش به دو صورت انجام می‌شود. در ارسال متمرکز، کارشناسان گروه‌های استهلال نتایج بررسی‌های خود را از طریق رابط ستاد استهلال استان به دفتر مرکزی در تهران ارسال می‌کنند. در نوع دیگر گزارش دهی، وقتی گروه‌های استهلال یا افراد عادی خودشان هلال را می‌بینند، با ستاد استهلال تماس می‌گیرند و گزارش‌ استهلال را می‌دهند. این موارد بسیار اتفاق می‌افتد و ما با بررسی‌های کارشناسی و سوالات فنی درباره زمان و مکان و چگونگی رویت ماه، صحت رویت را می‌سنجیم. چون هیجانات بالاست و همه دنبال دیدن هلال باریک ماه هستند، ممکن است گاهی رویت واقعی اتفاق نیفتاده باشد؛ درنهایت گزارش‌ها جمع‌آوری و راستی‌آزمایی شده ستاد به دفتر رهبری ارائه می‌شود تا در صورت محرز شدن حلول ماه از طریق صدا و ‌سیما اطلاع‌رسانی شود.
امسال ١٠٠ گروه استهلال ماه در نقاط مختلف کشور مستقر شده‌اند: «این افراد که در گروه‌های ٤ یا ۵ نفره (یا گاه بیشتر) به شهرها و روستاهای دور و یا نزدیک استان خودشان می‌روند، از تجربه و تخصص بالایی برخوردارند. در این گروه‌ها افرادی داریم که هم اطلاعات نجومی و هم اطلاعات فقهی لازم را دارند، در بعضی از گروه‌ها هم برخی اطلاعات نجومی و بعضی اطلاعات فقهی دقیقی دارند.»

‌رویت ماه با چشم مسلح و غیرمسلح

در گروه‌های استهلال، رویت ماه با وسایل رصدی انجام می‌شود: «دوربین دوچشمی که دوربین‌های شکاری ساده‌ای هستند، از تجهیزات گروه‌های استهلال است. بعضی از گروه‌ها هم از دوربین‌های پایه‌دار استفاده می‌کنند که دقت بیشتری دارند. حدود نیمی از گروه‌ها هم از تلسکوپ استفاده می‌کنند.»
در برخی از مبانی فقهی تا زمانی که هلال ماه با چشم غیر مسلح قابل مشاهده نباشد، رسیدن ماه نو را با قطعیت نمی‌پذیرند: «در این مورد اختلافات فتوایی وجود دارد. فتوای رهبری این است که اگر هلال با ابزار دیده شود، قابل‌قبول است، اگر هم هلال، پیش از غروب دیده شود رویت حاصل شده، اما برخی از مراجع، رویت با چشم غیرمسلح را ملاک قرار می‌دهند و معتقدند همان چیزی که در زمان معصومین برای رویت ماه عرف بوده، حالا هم مورد پذیرش است. در بعضی از کشورها استهلال ماه زیر نظر فقیه انجام می‌شود و در بعضی از کشورها توسط حاکمیت.»

استهلال ماه رمضان در استان تهران

ستاد استهلال استان تهران در مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم (ع) مستقر است. اعضای این ستاد بلندترین یا مناسب‌ترین نقاط تهران را مشخص کرده‌اند و ۵گروه را با تجهیزات لازم به آن جا فرستاده‌اند تا هلال ماه رمضان را رویت کنند. این گروه‌ها در مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم (ع) سال‌ها آموزش‌دیده‌اند و فوت‌ و فن استهلال ماه را آموخته‌اند. «مهدی دانشیار» رئیس پژوهش مرکز نجوم آستان سیدالکریم (ع) و رئیس ستاد استهلال استان تهران است. او درباره فعالیت این ستاد برای رویت هلال ماه رمضان می‌گوید: «اعضای ستاد استهلال به ۵ گروه تقسیم و در ۵ نقطه استان تهران مستقر شده‌اند. ورامین، پرند، آبسرد، امامزاده هاشم (ع) و برج میلاد نقاطی هستند که برای استهلال ماه انتخاب شده‌اند.
گروه‌های استهلال استان تهران سال‌ها در مرکز نجوم حضرت عبدالعظیم (ع) آموزش‌دیده‌اند. دانشیار می‌گوید: «سال ١٣٧٩ و پس از تشکیل ستاد استهلال در دفتر مقام معظم رهبری، این ستاد در همه استان‌های کشور فعال شد تا در استان‌های مختلف به رویت بپردازند و اطلاعات را به ستاد استهلال دفتر مقام معظم رهبری ارسال کنند. مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم (ع) از قطب‌های نجوم استان تهران است و ستاد استهلال استان تهران در این مرکز تشکیل شد. »دانشیار، آموزش و تجهیز ستاد استهلال را از برنامه‌های مرکز نجوم آستان ذکر می‌کند و می‌گوید: «وقتی ستاد استهلال استان تهران فعال شد، تعدادی از جوانان علاقه‌مند به علم نجوم و رویت هلال ماه، از نقاط مختلف استان تهران به مرکز مراجعه و مورد آموزش قرار گرفتند. این جوانان حدود ٢٠ سال در آستانه حلول ماه رمضان و عید فطر به استهلال هلال ماه پرداخته‌اند و به گروهی مجرب و ماهر تبدیل شده‌اند.»
مرکز نجوم آستان سیدالکریم (ع) تجهیزات لازم برای رویت هلال ماه را در اختیار گروه‌های استهلال استان تهران قرار می‌دهد. دانشیار می‌گوید: «۵ گروه اعزامی به امکانات رصدی مناسبی مانند دوربین دوچشمی و تلسکوپ مجهز هستند تا استهلال با دقت بیشتری انجام شود.» نتایج استهلال گروه استان تهران به ستاد استهلال کشور ارسال می‌شود تا در اعلام آغاز ماه مبارک رمضان مورد استفاده قرار گیرد.
‌بیشتر بخوانید: