چشم دریاچه ارومیه به برف کوهستان است | آیا رودها به دریاچه می‌ رسند؟

همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: سامانه‌های بارشی در سال آبی جاری بارندگی‌هایی فراتر از میانگین را برای حوضه آبریز دریاچه ارومیه آورده است و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که این فرایند بارش ادامه خواهد داشت ولی باید دید چه مقدار از این بارش‌های فراتر از نرمال از سدها و سردهنه‌هایی که آب منطقه‌ای برای احیای دریاچه نصب کرده‌است، به جای دریاچه، راهی باغات می‌شود.

در مهرماه سال جاری، پایین‌ترین تراز ثبت شده در تاریخ چند هزار ساله دریاچه با عدد ۱۲۶۹.۵۰ متر همه را شوکه کرد. از آن زمان تا کنون تراز ۶۸ سانتیمتر افزایش یافته است. تراز فعلی در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته اگرچه همچنان ۷ سانتی‌ متر کمتر است ولی چشم امید دریاچه به برف روی کوهستان‌هاست. سال آبی گذشته یکی از خشک‌ترین سال‌های آبی در این حوضه آبریز و کل کشور بود به طوری که از تونل انتقال کانی‌سیب که برای احیای دریاچه احداث شد، به جای ۶۰۰ میلیون متر مکعب ۳۰ میلیون متر مکعب آب دست دریاچه را گرفت. به گفته محسن قاصد فعال محیط زیست اگر امسال مهرماه دریاچه به کلی خشک شد، سال آینده در تیر ماه باید منتظر خشک شدن دریاچه باشیم.

وضعیت رودهای منتهی به دریاچه:

زرینه‌رود: در محل اتصال به دریاچه کاملا خشک است.

سیمینه‌رود: دو هفته است سیلابی شده ولی در مسیر همه آب منحرف می‌شود.

گداررود: آب سد کانی‌سیب را از طریق تونل زاب به دریاچه منتقل می‌کند.

باراندوز: رودی مهم که معمولا تا نیمه های تابستان پر آب است در میانه کشمکش مردم و آب منطقه‌ای واقع شده و هم اکنون یعنی در زمستان که باغات نیاز آبی ندارند نمی‌گذارند آبی دست دریاچه را بگیرد.

نازلو: بیشتر آب این رودخانه به دریاچه می‌رسد.

تصفیه خانه ارومیه: آب تصفیه شده تمام طول سال حتی در تابستان راهی دریاچه می‌شود ولی برخی متخلفین با موتور پمپ بخشی از آن را برداشت می‌کنند.

تصفیه خانه تبریز: هیچ آبی راهی دریاچه نشده است.

یک باور غلط در میان کشاورزان:

خیلی از روستاییان فکر می‌کنند که اگر در زمستان سردهنه‌ها را تخریب کنند و آب را به باغشان هدایت کنند، آب در طول تابستان در چاه‌های مجاز و غیر مجازشان به وفور خواهد جوشید. اما به گفته محسن قاصد فعال محیط زیست به گفته کارشناسان، چنین فرآیندی از نظر هیدرولوژیک رخ نمی‌دهد.

یک مشکل اساسی در مدیریت:

بر اساس اسناد بالادستی در پروژه احیای دریاچه ارومیه قرار است از هر آنچه آسمان به زمین می‌دهد، ۴۰ درصد اش راهی دریاچه ارومیه شود. برای این منظور پروژه‌های زیادی از جمله ساخت سردهنه بر روی رودها اجرایی شد تا در فصل غیر کشاورزی (زمستان) دریاچه منتفع شود. به گفته محسن قاصد مشکل اصلی در احیای دریاچه ضعف در نظارت است. امروز سردهنه‌ها را ماموران آب منطقه‌ای می‌بندند و چند عکس از عملکردشان منتشر می‌کنند ولی به فردا نرسیده اهالی در گروه‌های تلگرامی خود فراخوان باز کردن سردهنه می‌دهند و باز این فرایند تکرار می‌شود.

دبی رودها درحال افزایش است

اوضاع به زعم مدیر دفتر برنامه‌ریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه بهتر است. سعید عیسی پور در گفت‌وگو با همشهری گفت: به دنبال بارش‌های اخیر، وضعیت دریاچه نسبت به گذشته بهبود پیدا کرده است. طبق اندازه‌گیری‌های همکاران آب منطقه‌ای، میزان برداشت به ۱۲۷۰.۱۳ متر رسیده که نسبت به ابتدای پاییز و آغاز سال آبی، حدود ۶۳ سانتی‌متر افزایش تراز داشته‌ایم. این افزایش تراز باعث شده سطح دریاچه بیش از ۹۰۰ کیلومتر مربع افزایش پیدا کند.

وی افزود: خوشبختانه یکی از نقاط قوت امسال این است که تقریبا همه رودخانه‌های حوزه فعال شده‌اند. به طور مثال، رودخانه سیمینه‌رود در روزهای گذشته حتی به دبی ۱۰۰ متر مکعب بر ثانیه رسید و کاملا سیلابی شده است؛ رودخانه‌ سیمینه رود که متاسفانه سال قبل کاملا خشک شده بود، اما اکنون دوباره فعال و جاری شده است. در حال حاضر دبی آن حدود ۲۵ متر مکعب بر ثانیه است البته هنوز به پیکره دریاچه ارومیه نرسیده است. رودخانه‌های باراندوز و نازلو از اواسط پاییز به دلیل بارش‌ها فعال هستند.

عیسی‌پور ادامه داد: به دستور استاندار آذربایجان غربی و دبیر کارگروه ملی احیای دریاچه ارومیه، امسال رهاسازی آب از سد کانی‌سیب را کمی زودتر و با دبی ۱۰ متر مکعب بر ثانیه آغاز کردیم. اگر ورودی‌ سد افزایش پیدا کند، به صورت مستمر دبی را افزایش خواهیم داد. پیش‌بینی ما رسیدن به دبی ۳۵ متر مکعب بر ثانیه است به شرطی که مطمئن باشیم آب به پیکره دریاچه می‌رسد و برداشت غیرمجاز در مسیر انجام نمی‌شود. حداکثر ظرفیت خروجی تونل نیز حدود ۳۵ متر مکعب بر ثانیه است.

بیشتر بخوانید:

واکنش جالب مردم به وضعیت جدید دریاچه ارومیه؛ گزارش دقیق شرایط فعلی دریاچه را از زبان یک مسئول بشنوید

خروش کانی‌سیب به سمت دریاچه ارومیه؛ هر ثانیه ۱۰ متر مکعب آب به دریاچه می‌ریزد | حجم و تلاطم آب را ببینید

آبگیری ۱۶ درصدی سطح دریاچه ارومیه | جریان پایدار آب در دریاچه با ذخایر برفی بالادست

دریاچه ارومیه بعد از بارش برف | تصاویر

او در مورد فیلم‌هایی که خبر از برداشت‌های غیرمجاز از رودها از طریق سردهنه‌ها می‌دهد گفت: همه شرکت‌های آب منطقه‌ای سه استان حوضه آبریز دریاچه پای کار هستند. به هر حال کشاورزان سال آبی سختی را پشت سر گذاشته‌اند و نگران معیشت خود هستند. تصور می‌کنند که با راهی کردن آب به چاه‌ها، سفره‌های آبخوان پر آب خواهد شد. این مساله یک فرایند چند ساله بوده و طبیعی است که به تدریج کنترل شود. ما دنبال این هستیم که از برداشت‌های غیر مجاز چاه‌ها (مجاز و غیرمجاز) کم کنیم. هر دو این چاه‌ها اضافه برداشت دارند. علاوه بر این، در سرشاخه‌ها برداشت از منابع آب سطحی انجام می‌شود و حتی اراضی ملی و دیم که فاقد حقابه‌ هستند، به کشاورزی آبی تبدیل شده‌اند.

او در پاسخ به این سوال که آیا انتقال آب به چاه‌ها از سردهنه‌ها منجر به تقویت آبخوان‌ها می‌شود یا نه گفت: آب تا زمانی در بستر نهرها باشد، آبخوان تغذیه می‌شود. داستان از آنجا غم‌انگیز می‌شود که کشاورزان این آب را روی سطح اراضی لم‌یزرع و اراضی مرتعی پخش می‌کنند و سطح تبخیر را در حوضه بالا می‌برند و مانع از تغذیه آبخوان‌ها از طریق رودخانه‌ها می‌شوند.

او با اشاره به ذخیره آب در استخرهای کشاورزی در بالادست حوضه گفت: اگر جلوی این موارد گرفته شود، قطعا وضعیت دریاچه تقویت خواهد شد. سال گذشته به دلیل نگرانی‌ها و محدودیت‌های آبی، فشار زیادی به آب‌های زیرزمینی وارد شد. خوشبختانه آبخوان‌های منطقه عمیق نیستند و سطح آب زیرزمینی در حوزه‌ها معمولا سریع پایین می‌رود و سریع هم با بارش‌ها بالا می‌آید. پیش‌بینی می‌شود که بارش‌ها همچنان تداوم داشته باشد و کارشناسان آب منطقه‌ای خبر داده‌اند که آبخوان‌ها درحال پر شدن هستند.