چرا ساخت مدل زبانی ایرانی بدون وابستگی به اینترنت بین الملل یک ضرورت برای آینده کشور است؟

اباذر کریمی پنابندانی - متخصص هوش مصنوعی و عضو آکادمی علوم اروپا - تا چند سال پیش، بسیاری تصور می‌کردند هوش مصنوعی تنها یک فناوری لوکس برای شرکت‌های بزرگ خارجی است؛ ابزاری برای ساخت روبات یا تولید چند تصویر و متن جذاب.

اما امروز مشخص شده که هوش مصنوعی، همان نقشی را در قرن جدید بازی می‌کند که نفت در قرن بیستم داشت. همان‌طور که کشورها زمانی برای کنترل منابع انرژی رقابت می‌کردند، اکنون رقابت اصلی جهان بر سر «داده»، «قدرت پردازش» و «مدل‌های زبانی» شکل گرفته است.

مدل‌های زبانی بزرگ یا همان LLMها، مغز متفکر نسل جدید فناوری هستند؛ سیستم‌هایی که می‌توانند مانند انسان متن بنویسند، تحلیل کنند، ترجمه انجام دهند، برنامه‌ریزی کنند و حتی در آینده جای بخشی از خدمات اداری، آموزشی و پشتیبانی را بگیرند. فناوری‌هایی مانند ChatGPT، Gemini یا Claude نمونه‌هایی از همین مدل‌ها هستند که امروز اقتصاد دیجیتال جهان را متحول کرده‌اند.

اما پرسش مهم اینجاست:
اگر فردا تمام خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی دنیا دسترسی ایران را محدود کنند، چه اتفاقی می‌افتد؟
آیا ما زیرساخت بومی لازم را داریم؟
آیا زبان فارسی در آینده هوش مصنوعی جهان زنده خواهد ماند؟

پاسخ این پرسش‌ها، ضرورت ایجاد «مدل زبانی ایرانی» را به‌خوبی نشان می‌دهد.

اما نکته‌ای که باید با شفافیت درباره آن صحبت کرد این است که ساخت مدل زبانی ایرانی، به معنای محدودسازی اینترنت یا حرکت به سمت انزوای دیجیتال نیست. متأسفانه در سال‌های اخیر، هر زمان صحبت از فناوری بومی شده، بخشی از جامعه نگران قطع ارتباط با اینترنت جهانی شده است. در حالی که هوش مصنوعی دقیقاً برعکس عمل می‌کند؛ یعنی هرچه ارتباط علمی و داده‌ای با جهان بیشتر باشد، کیفیت مدل‌ها نیز بهتر خواهد شد.

برای درک ساده‌تر موضوع، می‌توان هوش مصنوعی را به یک دانش‌آموز تشبیه کرد. اگر این دانش‌آموز فقط به چند کتاب محدود دسترسی داشته باشد، طبیعتاً رشد محدودی خواهد داشت. اما اگر بتواند به کتابخانه‌های بزرگ دنیا، دانشگاه‌ها و منابع علمی جهانی متصل شود، تبدیل به یک نخبه خواهد شد. مدل زبانی ایرانی نیز دقیقاً چنین وضعیتی دارد. بدون دسترسی به جریان جهانی دانش و فناوری، هیچ مدل قدرتمندی ساخته نخواهد شد.

از طرف دیگر، وابستگی کامل به مدل‌های خارجی نیز خطرناک است. تصور کنید در آینده، بانک‌ها، بیمارستان‌ها، آموزش، تجارت الکترونیک و حتی خدمات دولتی ما وابسته به هوش مصنوعی خارجی باشند. در چنین شرایطی، هرگونه تحریم یا محدودیت می‌تواند بخشی از زیرساخت کشور را مختل کند. درست مانند اینکه کشوری تمام سیستم برق یا اینترنت خود را در اختیار یک شرکت خارجی قرار دهد.

نمونه‌های ساده این وابستگی را همین امروز هم می‌بینیم. بسیاری از مدل‌های خارجی هنوز در درک زبان فارسی ضعف دارند. وقتی یک کاربر ایرانی سوالی با اصطلاحات بومی، ضرب‌المثل‌های فارسی یا مفاهیم فرهنگی مطرح می‌کند، پاسخ‌ها گاهی ناقص، اشتباه یا حتی عجیب هستند. دلیلش روشن است؛ این مدل‌ها با فرهنگ ایرانی تربیت نشده‌اند.

به‌عنوان مثال، اگر از بسیاری از مدل‌های خارجی درباره مفاهیم سنتی ایرانی، قوانین داخلی، اصطلاحات بازار ایران یا حتی تفاوت‌های فرهنگی شهرهای مختلف کشور سوال شود، پاسخ‌ها معمولاً سطحی و غیرواقعی هستند. این همان جایی است که مدل زبانی ایرانی اهمیت پیدا می‌کند؛ مدلی که زبان، فرهنگ، اقتصاد و نیازهای واقعی مردم ایران را بفهمد.

البته ساخت چنین مدلی، صرفاً یک پروژه فناوری نیست؛ بلکه یک پروژه ملی است. همان‌طور که کشورها برای ساخت پالایشگاه، نیروگاه یا شبکه اینترنت سرمایه‌گذاری می‌کنند، امروز باید برای «زیرساخت هوش مصنوعی» نیز سرمایه‌گذاری کنند. زیرا در آینده، بسیاری از خدمات کشور بر پایه همین فناوری شکل خواهد گرفت.

کشورهایی مانند چین، امارات، عربستان و هند میلیاردها دلار برای توسعه مدل‌های هوش مصنوعی خود هزینه کرده‌اند. آنها به‌خوبی می‌دانند که اقتصاد آینده، اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی خواهد بود. حتی بسیاری از مشاغل سنتی نیز در سال‌های آینده به کمک مدل‌های زبانی تغییر خواهند کرد.

ایران نیز ظرفیت بسیار بزرگی در این حوزه دارد. میلیون‌ها کاربر فارسی‌زبان، دانشگاه‌های فنی قدرتمند، متخصصان توانمند و بازار گسترده خدمات دیجیتال، فرصت کم‌نظیری ایجاد کرده‌اند. اما مشکل اصلی، نبود نگاه راهبردی و بلندمدت به هوش مصنوعی است. هنوز بسیاری تصور می‌کنند AI فقط یک ابزار سرگرمی یا تولید عکس و متن است؛ در حالی که این فناوری در حال تبدیل شدن به ستون فقرات اقتصاد جهانی است.

ما امروز به مدلی نیاز داریم که هم بومی باشد و هم جهانی فکر کند؛ مدلی که از داده‌های ایرانی محافظت کند اما از جهان جدا نشود؛ مدلی که زبان فارسی را در آینده دیجیتال حفظ کند اما درهای علم را نبندد.

هوش مصنوعی، آینده کشورها را تعیین خواهد کرد. همان‌طور که در گذشته، کشورها با جا ماندن از انقلاب صنعتی دچار عقب‌ماندگی شدند، امروز نیز عقب ماندن از انقلاب هوش مصنوعی می‌تواند هزینه‌های جبران‌ناپذیری ایجاد کند.

ایجاد مدل زبانی ایرانی بدون وابستگی به اینترنت ملی، نه یک انتخاب تجملاتی، بلکه ضرورتی برای امنیت دیجیتال و استقلال فناور است.