گزارش محیط زیست از سالی میان جنگ و بحران | اخذ عوارض محیط زیستی از کشتی های عبوری در تنگه هرمز

همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: ایران و عمان در حال تدوین سازوکاری مشترک برای ارائه خدمات دریایی، ایمنی و زیست‌محیطی به کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز هستند. این خدمات شامل راهنمایی ناوبری، عملیات جست‌وجو و نجات، حفاظت از محیط زیست دریایی و مدیریت آلودگی‌ها خواهد بود. شینا انصاری، رییس سازمان حفاظت محیط زیست گفت: تنگه هرمز به طور کامل در محدوده آب‌های تحت حاکمیت و نظارت دو کشور قرار دارد و بر اساس حقوق بین‌الملل، ایران و عمان اختیار ارائه این خدمات را دارند. رژیم حقوقی حاکم بر تنگه هرمز «عبور بی‌ضرر» است و اقداماتی مانند آلودگی محیط زیست، عملیات نظامی یا صید غیرمجاز می‌تواند ناقض این اصل باشد. بر این اساس، کشورهای ساحلی حق دارند هزینه خدمات دریانوردی و حفاظت محیط زیست و نیز خسارت‌های ناشی از آلودگی را مطالبه کنند.

دریافت هزینه خدمات محیط زیستی از کشتی‌های عبوری در تنگه هرمز

آرمان خورسند، معاون بین‌الملل سازمان حفاظت محیط زیست در توضیح مبنای حقوقی این تصمیم توضیح داد: تنگه هرمز به طور کامل در آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار دارد و دو کشور بر اساس حقوق بین‌الملل بر آن حاکمیت دارند. به همین دلیل، تصمیمات جدید پیش‌بینی‌شده نیز با حقوق بین‌الملل سازگار است. تنگه هرمز در باریک‌ترین نقطه خود حدود ۲۱ مایل عرض دارد. در تقسیم‌بندی‌های حقوق دریاها، ابتدا آب‌های داخلی قرار دارد (از خط جزر به سمت ساحل) سپس دریای سرزمینی و بعد منطقه نظارت ۱۲ و ۲۴ مایل تعریف می‌شود. بر این اساس، تنگه هرمز در تمام طول خود (حتی در وسیع‌ترین نقطه‌ آن) در دریای سرزمینی یا در منطقه نظارت دو کشور ایران و عمان واقع شده است.

خورسند ادامه داد: «برخلاف ادعای برخی کشورها و برخی سازمان‌های بین‌المللی که از نظام عبور ترانزیتی سخن می‌گویند، این برداشت از نظر حقوقی قابل دفاع نیست. حتی بر مبنای کنوانسیون‌های موجود نیز می‌توان اثبات کرد که نظام حاکم بر تنگه هرمز، نظام عبور بی‌ضرر است.»

وی با اشاره به مصادیق نقض «نظام عبور بی‌ضرر» گفت: آلودگی محیط زیست، انجام عملیات نظامی و حتی فعالیت‌های ماهیگیری و ... از جمله مواردی هستند که می‌توانند نظام عبور بی‌ضرر را برای کشورهایی که ساحل دارند نقض کنند و کشورها می‌توانند علاوه بر جبران خسارت‌های زیستی محیطی با این عوارض خدماتی که به کشتی‌های عبوری ارائه می‌دهند، هزینه‌های مربوطه را دریافت کنند. سازوکار این موضوع نیز به طور طبیعی میان جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان تنظیم خواهد شد. تأکید می‌کنم که بر اساس کنوانسیون‌های چهارگانه موجود حقوق بین‌الملل دریاها نیز این نظام کاملا منطبق با قواعد و مقررات بین‌المللی است. این پیش‌نویس پس از بررسی در شورای معاونان سازمان و تأیید رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، برای طی مراحل قانونی به مراجع ذی‌ربط ارسال خواهد شد.

«عبور بی‌ضرر» چیست؟

کشتی‌ها می‌توانند از تنگه‌هایی که در آب‌های سرزمینی کشورها قرار دارند عبور کنند، مشروط بر اینکه امنیت، نظم و محیط زیست کشورهای ساحلی را به خطر نیندازند. آلودگی محیط زیست، تخلیه پسماند، نشت مواد آلاینده، فعالیت‌های غیرقانونی یا هر اقدامی که به اکوسیستم منطقه آسیب بزند می‌تواند مصداق نقض عبور بی‌ضرر تلقی شود.

پول عوارض صرف چه می‌شود؟

به گفته آرمان خورسند هدف از دریافت این مبالغ صرفا کسب درآمد نیست، بلکه تامین منابع مالی برای حفاظت و احیای محیط زیست خلیج فارس است. خلیج فارس طی چهار دهه اخیر تحت تأثیر جنگ نفتکش‌ها، جنگ‌های خلیج فارس، نشت‌های نفتی، تردد سنگین شناورها و حضور ناوگان‌های نظامی خارجی آسیب‌های گسترده‌ای دیده است. بخشی از این خسارت‌ها متوجه زیستگاه‌های مرجانی، لاک‌پشت‌های دریایی، آبسنگ‌ها و سایر اکوسیستم‌های حساس منطقه شده است. در صورت تصویب طرح، منابع حاصل می‌تواند برای پایش آلودگی‌ها، مقابله با سوانح نفتی، احیای زیستگاه‌ها و اجرای برنامه‌های حفاظتی هزینه شود.

در این نشست شینا انصاری در مورد برآوردهای خسارت جنگ‌های سال ۱۴۰۴ گفت: مستندسازی علمی و برآوردهای مالی جنگ ۱۲ روزه انجام شده است. برای جنگ رمضان نیز این کار انجام خواهد شد تا کنون می‌دانیم که در جنگ ۱۲ روزه حدود ۹هزار هکتار از زیست‌گاه‌های آسیب دیده است. این خسارت صرفا برای زیستگاه‌های طبیعی ۲۰ همت برآورد شده است. امسال به دلیل رطوبت در اکثر نقاط کشور، وسعت آتش سوزی مناطق در جنگ کمتر بود.

دو جنگ داشتیم اما برنامه‌های محیط زیست متوقف نشد

به گفته رییس سازمان حفاظت میحط زیست با وجود دو جنگ در یکسال برنامه‌های سازمان عقب نماند. او گفت: در این فاصله مناطق حفاظت‌شده تحت مدیریت این سازمان دراین مدت به ۳۳۰ منطقه افزایش یافته است. برنامه جامع گرد و غبار وارد مرحله اجرایی شده است. پیشنهاد ایجاد یگان حریق جنگل‌ها به دولت داده شده است. ۱۴ ۱۴ جلسه کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا برگزار شد و تصمیماتی مانند تامین ۴۲۱ میلیون لیتر مازوت کم سولفور، ۱۲ قرارداد جمع آوری گازهای فلرینگ (۱۰ میلیون متر مکعب گاز فلر)، ‌پروژه منشاء‌یابی ذرات معلق تهران برای سهم‌یابی عوامل، پایش آبهای زیرزمینی، سطحی و تالاب‌ها، ‌دریافت سند مالکیت برای ۱۸ تالاب و ... اجرایی شد.

یوز آسیایی از ۱۷ به ۲۷ فرد شناسنامه‌دار رسید

در ادامه حمید ظهرابی، معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط زیست درباره پروژه حفاظت یوزپلنگ آسیایی گفت: پروژه یوز سال‌ها تعطیل شده بود ولی در دولت چهاردهم دوباره این پروژه راه‌اندازی شد. برنامه عمل این گونه پس از تدوین اجرایی شد ۵۰ درصد از منابع طرح حفاظت از تنوع زیستی در زیستگاه یوزپلنگ هزینه شده است. اطراف زیستگاه یوز حلقه حفاظت مشارکتی ایجاد شده استاز توران و خوش‌ییلاق تا منطقه یوزکنام. در شورایعالی حفاظت محیط زیست، موجبات ایجاد ۳ محدوده حفاظت‌گاه مردمی در جنوب توران در محدوده ۱۰۰ هزار هکتار تصویب شد. وزارت راه متعهد بود که بخشی از مسیر ار فنس‌کشی کند این کار را با تاخیر و کندی در حال انجام است. برای اولین بار در قالب طرح مالیات نشان‌دار تا سقف ۵۰ میلیارد تومان بودجه در نظر بگیریم که برای فنس‌کشی استفاده خواهد شد. اگر در شروع پروژه ۱۷ یوز ثبت شده بود، الان ۲۷ یوز شناسنامه‌دار داریم.

بارش‌ها فرصت طلایی تازه‌ای به دریاچه ارومیه داد

شینا انصاری در پاسخ به این گزاره که دریاچه ارومیه و سایر تالاب‌های کشور با حقابه احیا نشده است گفت: دریاچه ارومیه تا احیای اکولوژیک فاصله دارد و بخش زیادی از هر آنچه در دریاچه آب وارد شده ناشی از بارش‌های زمستان و بهار بوده است. از نظر ما دریاچه ارومیه هنوز به احیای اولوژیک نرسیده و بارش‌های اخیر صرفا یک فرصت طلایی برای تداوم برنامه‌ها داد هاست.

احمد لاهیجان زاده، معاون محیط دریایی شینا انصاری در ادامه گفت: اکثر تالابهای کشور در اثر سیلابها پرآب شده‌اند و از کانون گرد و غبار بودن خارج شده‌اند، به جز گاوخونی و بختگان که مشکل اساسی داشته‌آند و نتوانسته‌اند آبگیری شوند. برای بسیاری از تالابهای کشور برنامه عمل تهیه شده است و انجام آنها منجر به رسیدن آب به پهنه دریاچه شده است. مثل اصلاح زهکش تالاب بامدژ در اهواز و یا قوریگل در آذربایجان و حدود ۱۰ تالاب دیگر. در واقع برنامه برای تالابهایی است که آب برای احیایشان وجود دارد و به دلیل دست‌اندازی‌های انسانی در سال‌های اخیر خشک شده‌اند.

او با اشاره به اینکه تراز کنونی دریاچه ارومیه ۱۲۷۱.۱۳ متر و سطح آن به ۳۱۶۰ کیلومتر مربع با ۴.۲ میلیارد مترمکعب آب رسیده است گفت: دریاچه ارومیه به لطف بارش‌ها یک فرصت طلایی برای احیا پیداکرده است و باید در این فاصله برنامه‌های مدون ستاد احیای دریاچه ارومیه را عملی کنیم. در سال گذشته لایروبی ۱۰ کیلومتری مسیر سیمینه رود و زرینه رود برای رسیدن به تالاب ارومیه و رهاسازی آب از سدها در فصل غیر زراعی (تا ۴۰۰ متر مکعب بر ثانیه) را انجام دادیم. دریاچه ارومیه ۲.۹۰ میلیارد متر مکعب با احیای فاصله دارد.

هدف ما ثبت جنایات زیست‌محیطی در تاریخ است

شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در بخش دیگری از سخنان خود به اقدامات بین‌المللی سازمان حفاظت محیط زیست در جریان تنش‌های اخیر منطقه پرداخت و گفت: پیش از آغاز جنگ، با وزرای محیط زیست کشورهای حاشیه خلیج فارس، دبیرکل سازمان ملل متحد و نهادهای محیط زیستی وابسته به سازمان ملل مکاتبه کردیم و نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی وقوع جنگ در خلیج فارس به عنوان دریای نیمه بسته هشدار دادیم. در جریان جنگ نیز درباره انفجار مخازن سوخت و همچنین حملات به تأسیسات صلح‌آمیز هسته‌ای، هشدارهای لازم را به نهادهای بین‌المللی ارائه کردیم و این اقدامات را مصداق جنایت علیه محیط زیست دانستیم. حاصل این پیگیری‌ها صدور بیانیه‌ای از سوی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد بود که در آن کشورهای منطقه به حفظ صلح دعوت شدند.

در ادامه این نشست، آرمان خورسند با انتقاد از عملکرد نهادهای بین‌المللی گفت: شورای امنیت سازمان ملل که باید متولی حفظ صلح و امنیت بین‌المللی باشد، نتوانسته از وقوع تجاوز نظامی جلوگیری کند. در جهانی که ایالات متحده و رژیم صهیونیستی تمام سازوکارهای جهان متمدن را نه در خلال جنگهای ۱۲ و ۴۰ روزه، بلکه دو سال قبلتر در غزه، زیر پا له کردند و هر نوع جنایت جنگی را مرتکب شدند، به آن افتخار کردند، وزرای جنایتکار و وحشی رژیم صهیونیستی به طور علنی انسان‌های غزه را «انسان‌زدایی» کردند، انتظار خروجی ملموس از سایر نهادهای بین‌المللی مثل UNEP IUCN UNCCC و... و. چندان واقع‌بینانه نیست. از ابتدا نیز تصور نمی‌کردیم که این مکاتبات و پیگیری‌ها به نتایجی مانند پرداخت غرامت یا اقدامات اجرایی منجر شود. هدف اصلی استفاده از حقوق شناخته‌شده ایران در عرصه روابط بین‌الملل و ثبت این وقایع در اسناد و تاریخ بوده است.

خورسند با اشاره به تحولات دو سال اخیر در منطقه اظهار کرد: این رویدادها بیش از هر چیز ناکارآمدی سازوکارهای حاکم بر روابط بین‌الملل را آشکار کرده‌اند. وقتی گزارشگر ویژه سازمان ملل در خصوص جنایات اسرائیل در غزه با تحریم مواجه می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت همین سازوکارها بتوانند مانع تجاوز یا خسارت‌های ناشی از آن شوند.

تفویض اختیارات به استان‌ها؛ نه دور زدن قوانین محیط زیستی

اصلاح قانون حمل سلاح محیط‌بانان آماده طرح در صحن علنی مجلس است. شینا انصاری در پاسخ به سوالی در این زمینه گفت: افزایش حمایت‌های قانونی از محیط‌بانان و مسائل مرتبط با به‌کارگیری سلاح در متن اصلاحیه لحاظ شده است.

تفویض اختیارات ریاست‌جمهوری به استاندارها شائبه دور زدن یا زیر پا گذاشتن قواعد محیط زیستی را ایجاد کرده است. در این باره رییس سازمان حفاظت محیط زیست اطمینان خاطر داد که این احاله مسئولیت‌ها در مورد ۳۳ ماموریت خاص است که به ادارات محیط زیست استان‌ها واگذار شده و برای تسریع در فرایندهاست مثلا نیروگاه‌های خورشیدی کوچک مقیاس را ادارات کل تصمیم‌گیری کنند ولی اگر وسعت پروژه در حد مزرعه خورشیدی بود برای دریافت ارزیابی زیست محیطی حتما به ستاد مرکزی ارجاع داده شود. اگر مصادیق غیر از این باشد بازرسی سازمان حفاظت محیط زیست به مسئله وارد خواهد شد. تفویض اختیارات انجام‌شده به معنای انتقال اختیار به استانداران نیست، بلکه تصمیماتی که پیش‌تر در ستاد سازمان اتخاذ می‌شد، اکنون در چارچوب قوانین و دستورالعمل‌های ابلاغی توسط ادارات کل محیط زیست استان‌ها انجام می‌شود. در حوزه فعالیت‌های معدنی نیز به‌تازگی مکاتباتی با استانداران انجام شده و در این نامه‌ها تمامی قوانین، محدودیت‌ها و الزامات مربوط به مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست تشریح شده است.

از اخبار مرتبط با محیط‌بانان که در این نشست ارائه شد، پرداخت یکسان حقوق به محیط‌بانان و کارمندان ستادی است که توسط همت‌عی شاه‌نظری معاون امور مجلس سازمان بیان شد. حمید ظهرابی در ادامه گفت که هوشمندسازی حفاظت به جدیت دنبال می‌شود. علاوه بر آن بر حفاظت مشارکتی تمرکز شده است. ۴۰فعالیت حفاظت مشارکتی، ۳۹ تفاهمنامه با جامعه محلی برای حفاظت از زیستگاه‌ها، استخدام ۶۰ نفر به عنوان آتش‌بان، ۱۳ نفر برای کمک به پروژه یوز از دیگر اقدامات برای حفاظت مشارکتی از حیات وحش استو ۲۵۰ دستگاه خودرو خریداری شده همگی در اختیار محیط‌بانان قرار گرفته است.

سرنوشت نامعلوم کاپ ۷ خزر پس از جنگ

قرار بود که جمهوری اسلامی ایران به عنوان میزبان پذیرای مهمانان کنفرانس محیط زیست دریای خزر (کاپ ۷) از کشورهای حاشیه خزر باشد ولی جنگ معادلات را بهم زد. شینا انصاری درباره این تغییرات گفت: پیشنهادهای مختلفی برای نحوه برگزاری این اجلاس مطرح شده و در حال حاضر گزینه‌هایی از جمله برگزاری در کشور ثالث یا به صورت ترکیبی و آنلاین در دست بررسی است و در صورت توافق نهایی کشورهای عضو، این نشست در ماه‌های آینده برگزار خواهد شد.