لزوم بازسازی پیوند رسانه با دانشگاه و دولت

به گزارش ایلنا، نشست «الزامات ارتباطی دولت، دانشگاه و رسانه در دوره جنگ و پساجنگ» با تمرکز بر نسبت میان دانشگاه، رسانه و حاکمیت، از سوی معاونت پژوهشی دانشگاه علامه طباطبائی با هدف یافتن راهی برای بازسازی پیوند میان دانش، تصمیم و افکار عمومی، با حضور جمعی از اساتید مطرح علوم ارتباطات در این دانشگاه برگزار شد. 

محور اصلی گفت‌وگوها در این نشست بر این ایده استوار بود که در شرایط جنگ و پساجنگ، اگر دانش دانشگاهی نتواند از مسیر رسانه به زبان جامعه ترجمه شود، نه‌تنها در ساحت سیاست اثرگذار نخواهد بود، بلکه فاصله میان نهاد قدرت و جامعه مدنی نیز عمیق‌تر خواهد شد. برگزارکنندگان نشست بر این نکته تأکید داشتند که رسانه در این میان تنها ابزاری برای انتقال خبر نیست، بلکه واسطه‌ای استراتژیک برای تبدیل گزارش‌های سیاستی، تحلیل‌های دانشگاهی و تجربه‌های کارشناسی به نیرویی برای ترمیم اعتماد عمومی و احیای عقلانیت در تصمیم‌سازی‌های کلان کشور است. در ادامه برخی از مهم‌ترین مباحث مطرح شده توسط اساتید را می‌خوانیم: 

ضرورت شکل‌گیری یک «اتاق فکر مشترک» میان دانشگاه، رسانه و نهادهای اجرایی

دکتر شجاع احمدوند، رئیس دانشگاه علامه طباطبائی، در آغاز این نشست با تأکید بر هم‌افزایی دانشگاه و رسانه، سه نقش محوری برای دانشگاهیان در مواجهه با بحران‌های نظامی و امنیتی را برشمرد. او نخست از دانشگاهیان به‌مثابه «مورخان لحظه‌ای» یاد کرد؛ کسانی که باید در شبکه‌های اجتماعی و جمع‌های تخصصی حضور فعال داشته باشند تا رویدادها به‌صورت روشمند ثبت شوند و میدان به شایعه، داده‌های پراکنده و «عقده‌گشایی‌های مجازی» واگذار نشود. 

وی سپس بر ضرورت نقد «روایت‌های بیگانه» در جنگ روایت‌ها تأکید کرد و گفت: دانشگاه باید بتواند لایه‌های پنهان روایت‌سازی‌های هدفمند، به‌ویژه در ادبیات رسانه‌ای چهره‌هایی چون ترامپ را برای جامعه روشن کند. 

سومین کارکردی که دکتر احمدوند برای دانشگاه برشمرد، نقش «پل ارتباطی با جهان» بود؛ نقشی که به‌زعم او از راه شبکه‌های بین‌المللی استادان می‌تواند واقعیت‌های داخلی را به مخاطبان جهانی منتقل کند و در برابر تصویرسازی‌های هراس‌افکنانه رسانه‌های خارجی، سازوکار راستی‌آزمایی متقابل را فعال سازد. 

وی در بخش دیگری از سخنان خود، از ضرورت شکل‌گیری یک «اتاق فکر مشترک» میان دانشگاه، رسانه و نهادهای اجرایی سخن گفت؛ سازوکاری که بتواند در شرایط بحران، میان تحلیل دانشگاهی، سیاست‌گذاری و روایت رسانه‌ای هماهنگی ایجاد کند و مانع از چندصدایی‌های فرساینده و واکنش‌های دیرهنگام شود. 

دکتر احمدوند همچنین بر آموزش گسترده سواد رسانه‌ای به دانشجویان تأکید کرد و هشدار داد که در دوره جنگ روایت‌ها، حتی بازنشر ناخواسته یک تصویر یا خبر نادرست می‌تواند به بخشی از عملیات روانی علیه جامعه تبدیل شود. از نگاه او، دانشگاه باید نسل جدیدی از کنشگران آگاه تربیت کند که نه‌تنها مصرف‌کننده خبر، بلکه توانا به تشخیص، راستی‌آزمایی و مدیریت مسئولانه اطلاعات باشند. 

رئیس دانشگاه علامه طباطبائی در ادامه، آموزش «گزارش‌نویسی بین‌المللی» را نیز ضروری دانست و تأکید کرد که ایران برای اثرگذاری بر افکار عمومی جهانی، نیازمند تربیت نیروهایی است که بتوانند روایت‌های داخلی را با زبان حرفه‌ای، مستند و قابل فهم برای رسانه‌ها و مخاطبان جهانی بازنویسی کنند. 

وی در جمع‌بندی این بخش، با اشاره به پیامدهای روانی جنگ، تصریح کرد که بازسازی روحی و روانی جامعه در دوره پساجنگ، بسا مهمتر از بازسازی ساختمان‌ها و خرابی‌های فیزیکی است؛ زیرا اگر جامعه از درون فرسوده و ناامید شود، بازسازی زیرساخت‌ها به‌تنهایی قادر به احیای سرمایه اجتماعی نخواهد بود. 

یافته‌های دانشگاه باید از طریق رسانه به مردم منتقل شود

در ادامه نشست دکتر علی اسمعیلی‌اردکانی، استادیار گروه روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبائی بر این پرسش تأکید کرد که آیا بهتر نیست به‌جای اصرار دانشگاه برای رساندن توصیه‌هایش به دولت، هم‌زمان این توصیه‌ها با ماهیت به‌واقع تراژیک خود از راه رسانه با جامعه نیز به اشتراک گذاشته شود؟ وی گفت: پاسخ اولیه دانشگاه به این پرسش مثبت بوده اما این هم‌اندیشی فرصتی است تا پاسخ دیگران نیز شنیده شود. به نظر او، اگر یافته‌های دانشگاه از مسیر رسانه به جامعه مدنی منتقل شود، مردم به‌واسطه آگاهی‌بخشی، توانمندتر می‌شوند و دولت نیز می‌تواند بار دیگر در جایگاه مجری قانون اساسی و سامان‌دهنده نظم عمومی، بازسازی شود؛ و آیا وضعیت، در این صورت، به شکلی مثبت‌تر قابل تنظیم نیست؟ 

وی افزود: رسانه این قابلیت را دارد که یافته‌های دانشگاه را به زبان عمومی ترجمه کرده و در اختیار جامعه قرار دهد؛ فرآیندی که می‌تواند زمینه رشد اجتماعی و شکل‌گیری یک دولت – ملت قوی‌تر را فراهم کند. به باور او، این مسیر نه‌تنها به احیای امر سیاسی و تقویت ملزومات جامعه مدنی کمک می‌کند، بلکه در نهایت به قوی‌تر شدن دولت مدنی نیز خواهد انجامید. 

در نگاه دکتر اسمعیلی اردکانی، اگر این پیوند میان دانش و جامعه برقرار نشود، امید به احیای دولت مدنی به‌تدریج رنگ می‌بازد. پیشنهاد اصلی او در این بخش، گذر از چرخه بسته تولید دانش و رسیدن به چرخه عمومی اثرگذاری بود؛ چرخه‌ای که در آن دانشگاه فقط تولیدکننده متن نباشد، بلکه سازنده فهم عمومی از بحران نیز باشد. 

ضرورت میانجی‌گری دانشگاه در مواجهه با «قلدری سایبری» 

دکتر هادی خانیکی، استاد علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی نیز در بخش دیگری از این نشست با تحلیل جنگ در چهار میدان «نظامی»، «مردم»، «دیپلماسی» و «رسانه»، بر این نکته انگشت گذاشت که در میان این چهار عرصه، میدان رسانه ضعیف‌ترین و هم‌زمان تعیین‌کننده‌ترین میدان است. 

او با اشاره به افزایش اعتماد عمومی به نیروهای مسلح، از ضرورت میانجی‌گری دانشگاه برای رویارویی با «قلدری سایبری» و بازگرداندن عقلانیت به فضای دوقطبی جامعه سخن گفت. 

در روایت دکتر خانیکی، جنگ تنها در میدان نبرد رخ نمی‌دهد؛ بلکه در ذهن‌ها، در زبان‌ها و در شیوه‌های فهم واقعیت نیز جریان دارد. 

وجه پیشنهادی سخنان او، دفاع از عقلانیت ارتباطی بود؛ این‌که دانشگاه می‌تواند زبان خشونت‌زده و قطبی‌شده را به سوی گفت‌وگو، توازن و فهم متقابل سوق دهد. 

بازسازی مرجعیت رسانه‌ای؛ شرط جلوگیری از گرایش به منابع نامطمئن

دکتر محمدمهدی فرقانی، استاد پیشکسوت علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی، نیز با طرح مفهوم «فئودالیسم فناورانه» به وضعیتی اشاره کرد که در آن غول‌های فناوری بر حاکمیت‌های سنتی سایه می‌اندازند و اکوسیستم رسانه‌ای ایران، به‌دلیل ضعف ساختاری، نبود قوانین حمایتی و نظارت‌های شدید، مرجعیت خود را از دست می‌دهد. او تصریح کرد تا زمانی که «تقاضای واقعی» از سوی حاکمیت برای بهره‌گیری از دانش دانشگاهی وجود نداشته باشد، تولیدات دانشگاهی در حاشیه خواهند ماند و به متن تصمیم‌سازی راه پیدا نخواهند کرد. 

دکتر فرقانی در این میان بر یک نکته کلیدی تأکید کرد: «مسئله فقط تولید محتوا نیست، بلکه بازسازی مرجعیت است؛ مرجعیتی که اگر از دست برود، جامعه ناگزیر به سوی منابع بیرونی و نامطمئن فهم واقعیت رانده می‌شود.» پیشنهاد او این بود: «بدون بازتعریف رابطه قدرت، فناوری و رسانه، هیچ برنامه ارتباطی پایداری شکل نخواهد گرفت.» 

رسانه؛ عنصری برای حفظ انسجام روانی و اجتماعی جامعه

دکتر علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور نیز در سخنانی هشدار داد که در کنار خطر تهدید تمامیت ارضی، جامعه با خطر واگذاری «تمامیت ذهنی» روبه‌روست. او با بازخوانی یک استعاره تاریخی، نسبت به دوقطبی‌سازی‌های حذفی هشدار داد و رسانه را عنصری از قدرت ملی دانست که باید در برابر «از جاکندگی ذهنی» ایرانیان ایستادگی کند. در سخنان او، رسانه بخشی از زیرساخت امنیت ملی معرفی شد؛ نه رسانه‌ای برای تحمیل معنا، بلکه رسانه‌ای برای حفظ انسجام روانی و اجتماعی جامعه. 

وجه پیشنهادی سخنان دکتر ربیعی آن بود که اگر ذهن جامعه از درون فرسوده شود، حتی حفظ مرزهای جغرافیایی نیز به‌تنهایی ضامن پایداری ملی نخواهد بود. 

رسانه‌ها و ضرورت «آشتی ملی» 

دکتر غلامعلی چگنی‌زاده، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبائی، نیز با تأکید بر ضرورت عبور از اطلاع‌رسانی صرف در دوران پساجنگ، چهار وظیفه اساسی برای رسانه‌ها برشمرد. او نخست از «آشتی ملی» سخن گفت و تأکید کرد رسانه‌ها باید با تکیه بر منافع ملی و تمامیت ارضی، از تشدید شکاف‌ها جلوگیری کنند. دوم، بازسازی روایت تاریخی را ضروری دانست تا جایگاه قهرمان و متجاوز در حافظه جمعی به‌درستی تثبیت شود و تاریخ قربانی تحریف نگردد. سوم، او بر مطالبه پاسخگویی از نهادها در برابر آسیب‌های واردشده به معیشت و سلامت روان جامعه تأکید کرد. چهارم نیز به نقد و جراحی روایت‌های افراطی پرداخت و گفت: دیدگاه‌های رادیکال، مانع از بازسازی پیوندهای اجتماعی می‌شوند. 

پیشنهاد اصلی چگنی‌زاده آن بود که رسانه در دوره پساجنگ نباید صرفاً راوی بحران باشد، بلکه باید به معمار بازسازی اجتماعی بدل شود. 

به سازوکاری نهادی برای ارتباط میان دولت، دانشگاه و رسانه نیاز داریم

دکتر ماندانا تیشه‌یار، معاون پژوهشی دانشگاه علامه طباطبائی، در جمع‌بندی نشست، بر ضرورت تبدیل این جلسه به یک جریان مستمر تأکید کرد؛ جریانی که بتواند از سطح گفت‌وگوی مقطعی گذر کرده و به سازوکاری نهادی برای ارتباط میان دولت، دانشگاه و رسانه تبدیل شود. 

از مهم‌ترین الزامات آینده که در این نشست برجسته شد، می‌توان به تدوین پروتکل ملی رسانه‌ای برای شرایط اضطرار، شکستن محرمانگی‌های ساختگی از راه انتشار گزارش‌های سیاستی دانشگاه، بازگرداندن مرجعیت تحلیل به درون کشور، ترجمه اجتماعی دغدغه‌های امنیتی و فنی، مقابله با قطبی‌سازی و تعریف رسانه به‌عنوان زیرساخت قدرت ملی اشاره کرد. 

جمع‌بندی نهفته در سخنان همه سخنرانان این بود که ایران در دوره جنگ و پساجنگ، بیش از هر چیز به بازسازی زبان مشترک نیاز دارد؛ زبانی که بتواند میان دولت، دانشگاه، رسانه و جامعه پلی پایدار بسازد و از فرسایش اعتماد، مرجعیت و عقلانیت جلوگیری کند.