از ضاحیه بیروت تا ژنو؛ درباره توافق ایران و آمریکا و پشت‌پرده آخرین لحظات چه می‌دانیم؟

به گزارش ایلنا، اعلام رسمی توافق میان ایران و آمریکا از سوی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نقطه پایان ماه‌ها رویارویی مستقیم و غیرمستقیم میان دو طرف بود؛ توافقی که به گفته منابع مختلف، ابعاد آن بسیار فراتر از یک آتش‌بس یا تفاهم امنیتی محدود است.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، توافق جدید شامل توقف فوری عملیات نظامی، رفع محاصره دریایی ایران، بازگشایی تنگه هرمز برای کشتیرانی بین‌المللی، آغاز مسیر جدید مذاکرات هسته‌ای و بررسی تدریجی رفع تحریم‌های اقتصادی علیه ایران است. قرار است نسخه نهایی این تفاهم‌نامه روز ۱۹ ژوئن( ۲۹ خرداد) در ژنو به امضای رسمی طرفین برسد.

نقش قطر و پاکستان در روزهای سرنوشت‌ساز

منابع مختلف از نقش کلیدی قطر و پاکستان در نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن خبر داده‌اند. گفته می‌شود در روزهای پایانی مذاکرات، هیئت‌های میانجی ساعت‌ها میان دو طرف در رفت‌وآمد بوده‌اند تا اختلافات باقی‌مانده را برطرف کنند.

در همین راستا، نخست‌وزیر پاکستان نیز از دستیابی به «توافق صلح» میان ایران و آمریکا سخن گفته و تاکید کرده است که رایزنی‌ها برای اجرای توافق همچنان ادامه خواهد داشت.

حمله به ضاحیه؛ لحظه‌ای که توافق را در آستانه فروپاشی قرار داد

یکی از مهم‌ترین نقاط عطف مذاکرات، حمله اخیر رژیم صهیونیستی به ضاحیه جنوبی بیروت بود؛ حمله‌ای که به گفته رسانه‌های آمریکایی و ایرانی، می‌توانست کل روند توافق را با شکست مواجه کند.

گزارش‌ها حاکی است تهران پس از این حمله، گزینه‌های مختلف پاسخ نظامی را بررسی کرده و حتی روند مذاکرات را برای مدتی متوقف کرده بود. با این حال، مجموعه‌ای از رایزنی‌های فشرده و ارائه برخی تضمین‌ها از سوی واشنگتن، مسیر گفت‌وگوها را بار دیگر فعال کرد.

در همین چارچوب، برخی منابع ایرانی گفته‌اند که موضوع حفظ حاکمیت لبنان، توقف درگیری‌ها و محدود شدن تحرکات نظامی اسرائیل از جمله مواردی بوده که در ساعات پایانی به متن تفاهم اضافه شده است.

اختلاف ترامپ و نتانیاهو بر سر توافق ایران

همزمان با نهایی شدن توافق، شکاف میان واشنگتن و تل‌آویو نیز بیش از گذشته آشکار شد. ترامپ در اظهاراتی کم‌سابقه، عملیات نظامی اسرائیل را مانعی بر سر راه توافق دانست و از بنیامین نتانیاهو به‌عنوان فردی «بسیار سرسخت» یاد کرد.

رسانه‌های آمریکایی گزارش داده‌اند که رئیس‌جمهور آمریکا در تماس‌های تلفنی اخیر خود با نخست‌وزیر اسرائیل، نسبت به اقدامات اسرائیل در لبنان ابراز نارضایتی کرده و هشدار داده است که هرگونه تشدید تنش می‌تواند کل توافق را به خطر بیندازد.

هرمز؛ نخستین نتیجه عملی توافق

تنها ساعاتی پس از اعلام توافق، ترامپ دستور رفع محاصره دریایی ایران و بازگشایی تنگه هرمز را صادر کرد. وی با خطاب قرار دادن شرکت‌های کشتیرانی و انرژی جهان اعلام کرد که کشتی‌ها می‌توانند فعالیت خود را از سر بگیرند و جریان تجارت و صادرات نفت به وضعیت عادی بازگردد.

اهمیت این تصمیم از آن جهت است که تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان محسوب می‌شود و هرگونه تنش در آن، مستقیماً بر بازارهای جهانی نفت و گاز تأثیر می‌گذارد.

پرونده هسته‌ای و گره تحریم‌ها

اگرچه توافق فعلی بیشتر بر توقف تنش‌ها و ایجاد فضای سیاسی جدید متمرکز است، اما پرونده هسته‌ای همچنان مهم‌ترین موضوع مورد اختلاف دو طرف باقی مانده است.

بر اساس آنچه تاکنون منتشر شده، مذاکرات تفصیلی درباره برنامه هسته‌ای ایران، سطح غنی‌سازی، نظارت‌های بین‌المللی و همچنین رفع تحریم‌ها قرار است در یک بازه ۶۰ روزه دنبال شود.

در این میان، رسانه‌های ایرانی از احتمال آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران و کاهش محدودیت‌های صادرات نفت خبر داده‌اند؛ هرچند مقامات آمریکایی تاکید دارند هرگونه امتیاز اقتصادی منوط به اجرای تعهدات از سوی تهران خواهد بود.

ژنو؛ ایستگاه تعیین‌کننده

با وجود اعلام سیاسی توافق، نگاه‌ها اکنون به ژنو دوخته شده است؛ جایی که قرار است تفاهمات حاصل‌شده به سندی رسمی و الزام‌آور تبدیل شود.

ناظران معتقدند عبور از مرحله امضای رسمی، تنها آغاز مسیر خواهد بود و موفقیت یا شکست توافق در نهایت به نحوه اجرای تعهدات، مدیریت اختلافات منطقه‌ای و میزان پایبندی طرفین به مفاد توافق بستگی دارد.

با این حال، در صورت تثبیت روند کنونی، توافق جدید می‌تواند آغاز فصل تازه‌ای در روابط ایران و آمریکا و نقطه شروع بازتعریف معادلات امنیتی و سیاسی خاورمیانه باشد؛ تحولی که آثار آن فراتر از مرزهای دو کشور خواهد رفت.