ریاکاری‌های بنی‌عباس منتشر شد/ پژوهشی مستند از تاریک‌ترین دوران خلافت اسلامی

به گزارش ایلنا، «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم علیهم السلام» عنوان اثری دو جلدی از فضل‌الله صلواتی است. این کتاب که مؤسسه بوستان کتاب آن را منتشر کرده است، حاصل چهار سال پژوهش و نگارش (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱) و برآمده از بررسی ده‌ها منبع کهن تاریخی از قرن دوم تا هفتم هجری است. آنچه این اثر را در میان انبوه نوشته‌های تاریخی ممتاز می‌کند، رویکرد تحلیلی، زبان ساده و روان و ساختاری است که خواننده را گام به گام با فراز و نشیب‌های خلافت عباسی همراه می‌سازد. 

نویسنده در پیش‌گفتار کتاب، انگیزه خود را از نگارش این اثر روشن می‌سازد. او پس از انتشار کتاب «سیاهکاری‌های بنیامیه» (مؤسسه اطلاعات: ۱۳۸۸) و استقبال گسترده از آن، از سوی پژوهشگران و دوستداران خاندان پیامبر (ص) با درخواست‌هایی روبه‌رو می‌شود تا درباره بنی‌عباس نیز قلم بزند. به باور استاد صلواتی، میان آثار شیعی و پارسی، کتابی که به طور کامل و با تحلیل سیاسی به دوران عباسیان پرداخته باشد، کم یافت می‌شود. آثاری که وجود دارند، بیشتر به خشونت‌ها، عشرت‌ها، زندان و شهادت امامان معصوم (ع) بسنده کرده‌اند و کمتر به ریشه‌های سیاسی ریاکاری و تزویر این خاندان توجه نشان داده‌اند. این کتاب پاسخی است به این خلأ پژوهشی. 

نویسنده می‌خواهد نشان دهد چگونه شعار «الرضا من آل محمد» که با حمایت ایرانیانی چون ابومسلم خراسانی و ابوسلمه خلّال سر داده شد، مسیر سقوط بنی‌امیه را هموار کرد، اما خیلی زود نقاب از چهره واقعی عباسیان افتاد و آنان در ستم بر اهل بیت، از بنی‌امیه نیز پیشی گرفتند. 

یکی از نقاط قوت کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس»، زبان ساده و بی‌تکلف آن است. استاد صلواتی که سال‌ها در عرصه تاریخ‌پژوهی فعالیت کرده، به‌خوبی دریافته که مخاطب امروز – به‌ویژه نسل جوان – گریزان از نثرهای دشوار و درازدامن تاریخی است. ازاین‌رو کوشیده است با جملاتی کوتاه، شفاف و پرهیز از واژگان غامض، مفاهیم پیچیده تاریخی را به زبانی قابل فهم برای همگان بیان کند. 

با این همه، سادگی زبان به قیمت سستی محتوا خریداری نشده است. نویسنده در هر بندنوشت، اطلاعاتی مستند و ارجاع داده‌شده به منابع دست‌اول ارائه می‌کند. استفاده هوشمندانه از نقل قول‌های مستقیم از منابع کهن (مانند تاریخ طبری، مروج الذهب، الکافی و…) و نیز بهره‌گیری از اشعار پرمعنای شاعرانی چون سعدی، مولانا و عطار در لابه‌لای متن، به نثر کتاب جان و گرمی بخشیده است. برای نمونه، در پیش‌گفتار، نویسنده با بهره‌گیری از این بیت سعدی: «چاه است و راه و دیدۀ بینا و آفتاب/ تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش»، خواننده را به تأمل در سرنوشت حکومت‌هایی فرا می‌خواند که با شعارهای فریبنده به قدرت رسیدند و سرانجام به تباهی کشیده شدند. 

از دیگر ویژگی‌های سبکی کتاب، پرهیز از شعارزدگی است. نویسنده با وجود آنکه از منظر شیعی به رویدادها می‌نگرد، از نقد منصفانه شخصیت‌ها و حتی گاه از ذکر نقاط ضعف برخی جریان‌های همسو نیز ابایی ندارد. این انصاف علمی، اعتماد خواننده را به متن افزایش می‌دهد. 

ساختار طراحی‌شده؛ از عباس، عموی پیامبر تا سقوط بغداد

کتاب در دو جلد تدوین شده است و ساختاری هدفمند و سلسله‌وار دارد. برخلاف بسیاری از تاریخنامه‌ها که صرفاً به ترتیب زمانی بسنده می‌کنند، این اثر با نگاهی علت‌کاوانه، رویدادها را در بستر خود تحلیل می‌کند. 

جلد نخست: از ریشه‌های قدرت تا هارون‌الرشید

جلد اول با بررسی جایگاه خاندان عباس در قبیله قریش و زندگی عباس بن عبدالمطلب (عموی پیامبر) آغاز می‌شود. نویسنده نشان می‌دهد چگونه عباس در جنگ‌های بدر، احد، خیبر، فتح مکه و حنین حضور داشت و سرانجام پس از رحلت پیامبر (ص) چه موضعی در برابر خلافت گرفت. سپس به فرزندان و نوادگان عباس می‌پردازد و راه ابراهیم امام (مدعی خلافت) تا پیروزی عباسیان بر امویان را شرح می‌دهد. 

فصل‌های بعدی به ترتیب به خلفای عباسی اختصاص دارد: ابوالعباس سفاح (۱۳۲-۱۳۶ق) و نقش ابومسلم خراسانی؛ منصور دوانیقی (۱۳۶-۱۵۸ق) و کشتار علویان؛ شورش‌های زمان منصور؛ امام جعفر صادق (ع) و توطئه‌های منصور؛ مهدی عباسی و موسی هادی؛ و نهایتاً هارون‌الرشید (۱۷۰-۱۹۳ق) با محوریت برمکیان، قیام‌های علویان، کشتار فرزندان پیامبر (ص) و سرانجام امام موسی کاظم (ع). جلد اول با بررسی سرنوشت برمکیان و سقوط آنان پایان می‌یابد. 

جلد دوم: از امین تا سقوط بغداد

جلد دوم با دوران محمد امین (۱۹۳-۱۹۸ق) و کشمکش با مأمون آغاز می‌شود. سپس به تفصیل به خلافت مأمون (۱۹۸-۲۱۸ق) و اقدام‌های او همچون ولایت‌عهدی امام رضا (ع)، احضار امام محمد تقی (ع) به بغداد، خیزش‌ها و شورش‌های علویان، بابک خرمدین و مازیار می‌پردازد. 

بخش‌های مهم جلد دوم عبارت‌اند از: سلسله طاهریان و نبرد طاهر با امین؛ امام علی بن موسی الرضا (ع) و شهادت در توس؛ معتصم (۲۱۸-۲۲۷ق) و نفوذ ترکان؛ متوکل (۲۳۲-۲۴۷ق) و سختگیری‌ها علیه علویان؛ امام هادی (ع) و امام عسکری (ع) در سامرا؛ دولت‌های مستقل ایرانی (صفاریان، سامانیان، آل بویه، غزنویان و سلجوقیان)؛ صلیبیان و فاطمیان؛ و نهایتاً هجوم مغول و سقوط بغداد (۶۵۶ق). 

نویسنده در پایان هر فصل، فهرستی از بزرگان و دانشمندانی که در آن دوره درگذشته‌اند، ارائه می‌دهد که به کار پژوهشگران تاریخ علم و فرهنگ نیز می‌آید. 

منابع و مستندات؛ اتکا بر کهن‌ترین نوشته‌ها

 صلواتی در تدوین این کتاب، به ده‌ها منبع دست‌اول پارسی و عربی از قرن دوم تا هفتم هجری مراجعه کرده است. در پایان کتاب، فهرستی تفکیک‌شده از منابع به ترتیب زبان (پارسی و عربی) و نیز منابع لاتین ارائه شده است. برخی از مهم‌ترین منابع مورد استفاده عبارت‌اند از: تاریخ طبری، مروج الذهب مسعودی، الکافی کلینی، العقد الفرید ابن عبدربه، کتاب الاغانی ابوالفرج اصفهانی، تاریخ یعقوبی، البدء و التاریخ مقدسی، و الفهرست ابن ندیم. نویسنده در جای‌جای کتاب، ارجاعات دقیق ارائه می‌دهد و خواننده را از اصالت اطلاعات مطمئن می‌سازد. 

کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس» طیف گسترده‌ای از مخاطبان را پوشش می‌دهد: پژوهشگران تاریخ اسلام که به دنبال تحلیلی نو و مبتنی بر منابع دست‌اول هستند؛ دانشجویان و طلاب علوم دینی که درس‌هایی چون تاریخ اسلام، تاریخ خلفا، سیره ائمه (ع) و تاریخ تشیع را می‌گذرانند؛ نویسندگان و روزنامه‌نگارانی که برای تولید محتوای تاریخی به منبعی جامع و روان نیاز دارند؛ و عموم علاقه‌مندان به تاریخ ایران و اسلام که می‌خواهند بدانند چگونه شعارهای فریبنده می‌تواند جوامع را به مسیر انحراف بکشاند. افزون بر این، نمایه‌های سه‌گانه کتاب (اشخاص، قبایل و اماکن) به همراه فهرست منابع، آن را به اثری مرجع برای کتابخانه‌های تخصصی تبدیل کرده است. 

 فضل‌الله صلواتی در پایان پیش‌گفتار خود، به‌صراحت می‌نویسد: «اگر از بنی‌امیه و بنی‌عباس سخن گفته می‌شود، برای آن است که گذشته چراغ راه آینده باشد. حکومت‌هایی همانند این خاندان همیشه در تاریخ بوده‌اند و می‌آیند و می‌روند، و ما باید دنباله‌رو امثال علی (ع) باشیم». 

این کتاب، فراتر از یک روایت تاریخی صرف، دعوتی است به اندیشیدن درباره نسبت قدرت و حقیقت، ریاکاری و دینداری، و سرانجام کسانی که با لباس خلافت بر مردم حکومت کردند؛ اما از سیره نبوی و علوی فاصله گرفتند. خواندن آن را به همه کسانی که دل در گرو حقیقت دارند، توصیه می‌کنیم.